Сын тұрғысынан ойлау
Автор туралы
Қияқбаева Алия Сакипжановна
Математика пәнінің мұғалімі, №36 қазақ орта мектебі, Ақтөбе қаласы
Сын тұрғысынан ойлау: оқушы тұлғасын қалыптастыратын тиімді технология
Қазіргі оқыту үдерісінде қолданылып жүрген көптеген технологиялар жеке тұлғаның жетілуіне және оқу тиімділігінің негізін қалыптастыруға бағытталған. Солардың ішінде соңғы жылдары сабақтарымда жүйелі қолданылып жүрген сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясының түрлі стратегиялары оқушының тұлға ретінде қалыптасуына айрықша ықпал етеді.
Бұл технологияның мақсаты — оқушыларды ойын ашық айтуға, пікір алмасуға үйрету; мәселені сын тұрғысынан шешуге дағдыландыру; ұжымда өз ойын еркін жеткізіп қана қоймай, оны дәлелдей білуге баулу. Сонымен қатар бір-біріне сыйластықпен қарап, өзгенің пікірін құрметтеуге тәрбиелейді.
Негізгі екпін
- Ойды ашық айту және дәлелдеу мәдениеті
- Пікірталас жүргізу, тыңдау және құрметтеу
- Мәселені талдау, салыстыру, бағалау
Бағдарламаның ғылыми-әдіснамалық негізі
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы — әлемнің әр түкпірінен жиналған білім берушілердің бірлескен еңбегі. Тәжірибені жүйелеген авторлар: Джинни Л. Стил, Куртис С. Мередит, Чарльз Тэмпл.
Жобаның теориялық негізі Ж. Пиаже және Л. С. Выготский еңбектеріндегі идеялармен сабақтас. Авторлар «сын тұрғысынан ойлау» ұғымын белгілі бір идеяны қабылдай отырып, оның мәнін зерттеу, салыстыру, күмәнді ойларға қарсы қоя білу, балама көзқарастарды қатар ұстап талдау және дәлелге сүйене отырып сенім қалыптастыру ретінде түсіндіреді.
Әдіс-тәсілдердің әсері
Жоба тәсілдері оқушыларды үздіксіз ізденіске баулиды, еркін әрі терең ойлауға мүмкіндік береді және тұрақты жұмыс дағдысын қалыптастырады.
Оқу және жазу арқылы дамыту
Бағдарлама оқушыны мұғаліммен және сыныптастарымен еркін сөйлесуге, пікір таластыруға, тыңдауға және ортақ мәселені шешудің жолдарын табуға бағыттайды.
Үш кезеңдік құрылым: сабақтың логикасы мен динамикасы
Сын тұрғысынан ойлау технологиясының маңызды өлшемдері — тиімділігі, нәтижелілігі және жаңашылдығы. Бағдарлама құрылымы үш кезеңнен тұрады: қызығушылықты ояту, мағынаны тану, ой толғаныс.
1) Қызығушылықты ояту
Үйрену үдерісі — бұрынғы және жаңа білімді ұштастыру. Бұл кезеңде оқушының тақырып бойынша не білетінін, не айта алатынын анықтау маңызды. Оқушы өз білімін жаңа ақпаратпен толықтырып, кеңейтеді.
- Дәлелдеме: тақырыпқа және жаңа ақпаратқа қызығушылық ояту.
- Ақпараттық: бар білімді өзекті ету, жүйелеу.
- Сындарлы қарым-қатынас: жанжалсыз ой алмасу, байланыс орнату.
- Мақсат қою: зерттелетін тақырыптың мақсатын айқындау.
2) Мағынаны тану (мағынаны ашу)
Бұл кезең оқушылар жаңа ақпарат алған кезде, жаңа идеялар пайда болғанда жүзеге асады. Оқушы мазмұнмен белсенді жұмыс істеп, ақпараттың мәнін анықтауға үйренеді.
- Жаңа ақпаратпен танысады.
- Жаңа ақпаратты бұрынғы біліммен және тәжірибемен байланыстырады.
- Туындаған сұрақтар мен қиындықтарға жауап іздейді.
- Түсінбеген тұстарын анықтап, жаңа сұрақтар қояды, мақсатқа түзету енгізеді.
- Өз оқу үдерісін бақылап, нені қызықтыратынын және неге қызықтыратынын аңғарады.
Бұл кезеңдегі міндет — маңызды ақпаратты елеусіз ақпараттан ажырату, бар білімді жаңа біліммен кіріктіру және ақпаратты жаңа жағдайларда қолдануға машықтану.
3) Ой толғаныс
Ой толғаныс — білім алудың қорытынды кезеңі. Бұл сатыда оқушылар сабақ бойы алған білімін өз сөздерімен жеткізіп, түсінігін көрсетеді. Саналы талдау жасап, білімді тәжірибеде қолдануға қадам жасайды.
Ой толғаныс арқылы оқушы ойын айқын тұжырымдайды, сыныптастарымен және мұғаліммен қарым-қатынас орнатады, жаңа ақпарат арқылы өз білімін толықтырғанын тексереді. Яғни бұрынғы білімнің негізінде жаңа білім құралады.
Бұл кезең ойды мұқият таразылауға, бағалауға, таңдауға және болжай білуге үйретеді.
Үш кезеңдік жүйенің оқу механизмі
Қызығушылықты ояту
- Бар білімді өзекті ету
- Қиындықтар мен олқылықтарды анықтау
- Оқу әрекетінің мақсатын қою
Мағынаны тану
- Жаңа ақпаратпен танысу, бұрынғы біліммен салыстыру
- Сұрақтарға жауап іздеу
- Қарама-қайшылықтарды табу, мақсатты нақтылау
Ой толғаныс
- Ақпаратты жинақтау және жүйелеу
- Баға беру, өзіндік көзқарас қалыптастыру
- Жаңа оқу мақсаттарын қою
СТО жүйесімен жұмыс нәтижелері
Сын тұрғысынан ойлау жүйесімен жұмыс істеген оқушылардың жетістігі төмендегі белгілерден көрінеді:
Сабақты түрлендіре білу
Әртүрлі тәсілдер арқылы тапсырмаға бейімделу, жұмысты ұйымдастыру.
Еркін сөйлеу
Ойды ашық жеткізу, сұрақ қою, жауап беру мәдениетін дамыту.
Өзіне деген сенімділік
Дәлел келтіру арқылы өз ұстанымын қорғау дағдысы.
Пікірталас жүргізе білу
Талқылауда тыңдау, салыстыру, келісу немесе негізді түрде келіспеу.
Ойды жинақтау
Негізгі ойды бөліп алып, қорытынды жасауға үйрену.
Сабақтағы белсенділік
Ақпаратпен жұмыс істеу, өз үлесін қосу, жауапкершілік алу.
Қорытынды: жаңашыл технология — мұғалім міндеті, ел болашағы — оқушы
Жаңа педагогикалық технологиялар ұстаз шеберлігін жетілдірумен қатар, оқушының ойлау қабілетінің шыңдала түсуіне де әсер етеді. Сабақ бүгінгі таңда да оқытудың негізгі түрі ретінде қала береді. Сондықтан оның ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін жаңарту үшін қазіргі заманғы оқыту технологияларын меңгеру — күрделі, бірақ қажет үдеріс.
Оқыту үдерісінде жаңа технологияларды кеңінен енгізу немесе олардың тиімді элементтерін орынды пайдалану — әрбір мұғалімнің кәсіби міндеті.
Егемен Қазақстанның келешегі — бүгінгі оқушылар. Дүниежүзілік білім деңгейінде қалыптасқан, білімді әрі жан-жақты тұлға — болашағымыздың жарқын кепілі.