Шора батырға ренжиді
Шора батырдың аңшылық сауықтары
Ерте заманда Шора батыр деген адам болыпты. Өзі бай, өзі мерген, сауық-сайранды жақсы көретін кісі екен. Бірақ мінезі тосындау, жалғызсыраңқы болса керек: жылына бір рет, кейде екі жылда бір рет қасына жеті жолдасын ертіп, ел аяқ баспаған тоғай мен тауға кетеді екен.
Азық-түлігін, төсек-орнын алып, аң аулап, бір ай, екі ай, тіпті үш айға дейін далада жүріп қайтатын көрінеді. Сол сапарлардың бірінде олар бірнеше күншілік жерге ұзап барып, от жағып, қонып жүреді.
Кілт ұғым
Елден жырақтау жерде қауіп те көбейеді: ертегідегі жезтырнақ сияқты «жын-перінің» мекені туралы сөз ұмытылмайды.
Кілт ұғым
Шораның мергендігі ғана емес, айласы мен сабыры да оның қаруы болады.
Жезтырнақ туралы ескерту
Бір түні Шора батыр ұйқыға жатар алдында жолдастарына сақтандырып айтады: бұл маңда «кісікиік» те, жезтырнақ та болуы мүмкін; бала күнінде үлкендерден дәл осы жерде жезтырнақтың тұқымы барын естігенін жеткізеді.
Жолдастары қорқып, «қайтайық» деп қолқалайды. Бірақ жезтырнақтың жүргенін олар көрмегенімен, бір күні Шораның көзі шалып қалады.
Белгі: қолын жеңімен бүркеуі
Кешқұрым ет асып, от басында отырғанда, айдаладағы тоғай ішінен бір әйел келеді. Шора оның жезтырнақ екенін бірден танып, әдейі ет ұсынып байқап көреді. Жезтырнақ етті алып жегенде, саусақтарын көрсетпей, қолын жеңімен жауып отырады.
Шора пышақ ұшындағы майды шөпке сүртеді. Мұны көрген жезтырнақ: «Майды шөпке неге сүртесіз?» деп, күдіктеніп теріс айналып кетеді.
Сонда жолдастарының зәре-құты қашады: «Енді бәле болды, бәрімізді қырады!» деп Шораға ренжиді. Ал Шора оларды сабырға шақырып, жезтырнақ жалғыз емес, мұнда әкесі де барын айтады.
Айла: «адам» қылып киіндірілген томарлар
Шора батыр нақты жоспар ұсынады: жеті томар қарағайға киім кигізіп, бөрік кигізіп, белбеумен буып, адамға ұқсатып қояды да, өздері қарағай басына шығып, алыстан аңдиды. Ортаға дәу от жағып, жезтырнақты солай алдамақ болады.
1) Алдау
Томарлар — «ұйықтап жатқан адамдар» сияқты көрінеді.
2) Қашықтық
Жігіттер оқ жететін, бірақ қауіп аз жерден бақылап отырады.
3) Бұйрық
Шора: «Менсіз атпаңдар. Мен айтқанда ғана атыңдар» деп қатаң ескертеді.
Түн ортасынан ауғанда жезтырнақ келеді. Ол томарларды бір-бірлеп ұстап, кіндігімен шаншып, адам таппаған соң от басына жақындайды. Сол сәтте Шора дәлдеп атып, кеудесінен түсіреді. Жезтырнақ құлаған кезде, жеті жолдасы да қатарынан атады.
Табылған айғақ
- Кіндігінің өзі екі-үш қарыс болаттай болып шығады.
- Тырнақтарының бәрі де болат екен.
- Үстіндегі әшекейі — алтын-күміс шашбау, сөлкебай.
Олар олжаны алып, аң терілерін артып, «бұл жерде бұдан да қауіп бар» деп, елге қайтуға бекінеді.
Жалғыз көзді әулие: кек және қапас
Жолда келе жатып, жапан тауда олар ақ нарға мінген, маңдайында жалғыз көзі бар бір адамға жолығады. Ол айқай салып: «Жезтырнақтың әкесі — мен, Жалғыз көзді әулиемін!» дейді. Нары жүйрік, ешбір ат жетпейтін екен.
Алдында екі мыңдай қойы бар әлгі мақұлық Шора мен жеті жолдасын қойдың ішіне салып айдап әкетеді. Ақыры оларды жеті қабат темір қораға, одан әрі жеті қабат темір үйге қамайды.
Қорқынышты талап
Жалғыз көзді әулие дәу қазан көрсетеді: «Қазір жолдасыңның бірін сой да, етін қазанға сал. Қанын, жыныңды табаққа құй — мен ішем», дейді. Қолға түскен соң, қаруы алынған соң, амалсыздан Шора айтқанын істейді.
Ол әрі қарай: «Көзімді жұмсам — ұйықтамағаным, жұмбасам — ұйықтағаным», дейді. Яғни ол көзін ашып ұйықтайды.
Күн сайын жолдастарын біртіндеп құрбан қылып, ақыры екі-ақ адам қалғанша жегізеді. Сол кезде Шора: «Енді айла қылмасақ, тірі қалмаймыз» деп шешеді.
Қашу: отқа қыздырылған сүймен және серкенің айласы
Шора темір көсеу сияқты ұзын сүйменді отқа қыздырып, қып-қызыл қылады. Жалғыз көзді әулие шалқасынан қорылдап ұйықтап жатады, көзі ашық. Шора «өлдім» деп өз-өзін қамшылағандай болып жақындайды да, қызған сүйменді оның жалғыз көзінің дәл ортасына қадайды. Сүймен көзін тесіп, желкесінен бір-ақ шығады.
Сонда да ол бірден өлмей, дем алғанда, шыққан ыстық бу мен түтіннің лебімен Шора екі жолдасымен сыртқа ығысып шығады. Бірақ есік ашылмайды: кілт Жалғыз көздің қалтасында.
Соңғы өткел: қой санау
Жалғыз көзді әулие оларды қорадан шығартпауға ант ішіп, қой қораның дарбазасын ашып, малды санап сыртқа шығара бастайды. Алдына серкештерді салады да: «Серкешім, басташы!» деп айқайлайды.
Шора серкені сойып, оның ішіне кіріп алады да, қоймен араласып сыртқа өтіп кетеді. Сыртқа шыққан соң ғана: «Міне, мен шықтым — серкенің ішінде мен едім!» деп дауыстайды.
Жалғыз көзді әулие еңсесі түсіп: «Енді өлдім, мүлкімді ал, мені атып кет. Бірақ менің бір тұқымым бар, соның бірі саған жетеді», дейді. Шора болса жолдастарының қанын ішіп, жанын жеген дұшпанға рақым қылмай, қарғап-сілеп, елге қайтады.
Елге оралу және қыздың талабы
Шора батырдың елге қайтқанына қуанып, жұрт той жасайды. Бұл сапардың өзі ұзаққа созылып, екі-үш жыл өтіп кетсе керек. Шораның жалғыз қызы бойжетіп қалыпты, әкесі оны өзіне лайық батырға ұзатады.
Бірақ қыз: «Жезтырнақ қыздың алқасы мен сөлкебайынан жасалған әшекей берілмесе, разы емеспін, бармаймын», деп тұрып алады. Әкесі қанша тоқтатса да: «Оның тұқымы бар, бұл әшекейді іздейді, иісін табады» десе де, қызы көнбейді.
Ескерту
Құндылыққа айналған олжа кейде қарғысқа айналады: заттың «ізі» өз иесін қайта жетелеп келуі мүмкін.
Ақыры ел-жұрт болып, қызға сол әшекейлер жасалады. Қыз ұзатылып кетеді.
Қайта оралған қауіп: жезтырнақтың сіңілісі
Екі-үш жыл өткен соң, қыз барған ауыл бай болады. Жазда жайлауға шығып, қырық отау тігіп кең жазыққа қонады. Бір түні Шораның қызының көзі ілінбейді. Сол кезде шашы жайылған бір сұсты жан ауылдың үйлерін бірінен соң бірін торып келеді.
Ол: «Сіңлімнің иісі қайдан шығады? Осы ауылдан шығады!» деп, жезтырнақтың тағы бір сіңілісі екені білінеді. Ол қырып-жойып, ақыры Шора батырдың қызы отырған үйге жетеді.
Қыздың жалғыз қаруы
Сол сәтте күйеуі жылқыға кетіп, үйде мылтық та, қару да жоқ екен. Шаңырақта кептірілген ешкінің қатып қалған саны ғана ілулі тұрады. Қыз отты күлмен көміп, үй ішін қараңғылап, есік ағашын қалқан қып ұстайды да, сүр еттей қатып қалған санды қолына алады.
Жезтырнақ кіріп: «Уһ, менің шырағымның алқасы осы үйде екен!» деп төсекті тырнап, шаншып, быт-шыт қылады. Адам жоқ екенін аңғарып, отты үрлеп, әшекейді іздей бергенде, қыз бар күшін жинап, жезтырнақтың басын отқа қарай ұрып, қайта-қайта жаншиды.
Таң атқанда қараса, қырық отаудың бесеу-алтауы ғана аман қалыпты, қалғанының адамын қырып кетіпті. Ертеңінде күйеуі жылқыдан келіп, ел-жұрт жиналып, болған жайды естіп, қаралы хабар тарайды.
Осылайша, Шора батырдың қызы жезтырнақтың тағы бір тұқымын жойып, ақыры жұрт тыныштыққа жетеді дейді. Жезтырнақтардың ажалы Шора батырдан да, оның қызынан да болыпты.
Түйін
Бұл хикая күштің жалғыз өзі жеткіліксіз екенін еске салады: қауіпті жеңу үшін сақтық, айла, және тоқтам керек.
Сонымен бірге, олжаға айналған әшекейдің ізі қуғынды қайта шақыратынын, ал қауіптен қашқанда да ақыл табылса ғана жол ашылатынын көрсетеді.
Ақыры Шора батыр елін қайта жиып, құдаларын шақырып, қайта той жасап, тыныш өмір сүріпті дейді.