Әйтеуір хинду тілінде
Мен Дарджилингке жаңбырлы күні келдім. Көшені аралауға зауқым соқпады, бірақ қонақ үйде қамалып отыру да көңіл көтермеді. Тамақтанып алып, қалың табан еуропалық бәтеңкемді, жалбағайлы плащымды киіп, не болса да сыртқа шықтым.
Қала үстінде қалың бұлт төніп тұрды. Жаңбыр шелектеп құйды. Тіпті Құдай тағала әлемге топан суын жібергендей. Мен есі кіресілі-шығасылы, көңілсіз күйде Калькутта көшесімен келе жаттым: тұман мен бұлт билік құрған меңіреу дүниеден құтылып, шу-думаны бар жарық тірлікке табан тірегім келді.
Тұмандағы дауыс
Кенет жақын маңнан жылаған әйел даусы естілді. Қайғы мен көз жасына толы бұл дүниеде жылау — дағдылы құбылыс сияқты. Бірақ сол сәтте, тұман мен бұлт өктемдік жасап тұрған бұлыңғыр кеңістікте, әлгі үн ғайып болған бүкіл әлемнің жоқтауы тәрізді естілді. Мен өтіп кете алмадым.
Жол жиегіндегі әйел
Жақындай келе жол қапталындағы таста отырған әйелді көрдім: басында алтын түстес әшекейі бар қызыл киім киген. Ақырын өксіп жылап отыр. Бұл бір сәттік мұң емес, көкірекке шемен болып қатқан ескі құса сияқты. Торыққан көңіл, жалғыздық, бүгінгі күннің күңгірт аспаны — бәрі қосылып, сол дертті қайта қозғап жіберген.
Ішімнен: «Бұл — таңғажайып хикаяның тиегі болуы мүмкін. Гималай етегінде дүниеден баз кешіп, сопылық жолға түскен әйелдің зарын естимін деп ойлаппын ба?» — деп қиялға кеттім.
Алғашқы сөз
Оның қай кастаға жататынын аңғара алмадым. Хиндустан тілінде аяушылықпен: «Сіз кімсіз? Қандай қайғыңыз бар?» — деп сұрадым.
Әйел бұлаудай болған көзімен бір қарап қойды да, тіл қатпады. Мен тағы да: «Қорықпаңыз, алдыңызда ізгі адам тұр» — дедім.
Сонда ол езу тартып: «Қорқыныш-үрей түгіл, ұяттан да әлдеқашан ада болған пендемін, бабуджи» — деді.
«Бабуджи» дегені намысыма тиіп, ағылшын отаршылының паң кейпімен шылымымды бұрқыратып, тез кетіп қалсам ба деп те ойладым. Бірақ сыбысқұмарлық жеңді. Мен өзімді асқақ ұстап: «Қол ұшын бере аламын деп ойлайсың ба? Не тілегің бар?» — деп сұрадым.
Әйел тіксіне қарап: «Мен — Бодрауын науабы Ғалымқан ханның қызымын» — деді.
Екі адамның оқшау кеңістігі
Бодрауын хандығы туралы да, Ғалымқан туралы да мен ештеңе білмейтінмін. Оның үстіне, дәл осы көшеде хан қызының ағыл-тегіл жылауы қандай бақытсыздықтан екенін де жорамалдау қиын еді. Сенгім келмеді. Бірақ қызық әңгіменің ұшы көрінген жерде тыңдамай кету — өзіме сын.
Мен байсалды кейіппен иіліп: «Танымай қалғаным үшін кешіріңіз, бибісақып» — дедім.
Ол сөзіме көп көңіл бөлмеді, бірақ тасты нұсқап, отыруымды ишаралады. Өктемдікке үйренген әйел екені сезілді. Мен мүк басқан сыз тасқа отыруға рұқсат сұрадым, ол ізет көрсетті. Сөйтіп Бодрауын ханының қызы Дарджилингтегі лас көшеде жайғасуыма келісім берді.
Сол күні айнала әлем көк тұманға батып кетті. Жұрт көзіне түсерміз деген сес те жоқ. Бұлт өктемдік құрған қиырсыз кеңістікте біз — науабтың қызы мен бенгал сақыбы, мен — екеуміз ғана қалғандай едік. Бұл кездесу — тағдырдың сайқымазағы ма, әлде терең мәні бар ишара ма — оны тек екеуміз ғана сезгендей болдық.
Тағдыр туралы қысқа тартыс
Мен: «Осынша сорлатқан кім сізді?» — деп сұрадым.
Ол маңдайын сипап: «Білем бе мен оны? Осы асқақ Гималай сілемін тұманмен орап қойған кім?» — деді.
Пәлсапалық дауға барғым келмеді. Оның пікіріне қосылдым: «Тағдыр ешкімге де танық емес. Біз — қыбырлаған құрт-қанамыз» — дедім.
Ол жымиып, сөзін нықтады: өмірі — өз алдына бір хикая, бүгін сол тарихтың соңғы тарауы жазылып отыр. Айтуға бұйыра берсін деді.
Науаб қызының әңгімесі
Ескі ақсүйек тілінің әуені
Ол мүдірмей, еркін әрі сұлу сөйледі. Сөзінің сазы маған таңғы самал тербеткен шық басқан алтын алқаптай әсер етті. Ал мен болсам, жауапты үзіп-жұлып, шолақ қайырамын. Сол сәтте өз тәрбиемнің кем-кетігін анық сезіндім.
Ол ата-бабалары Дели жаһан шахтарының әулетінен тарағанын, үйі сол даңқты қызғыштай қоритынын айтты. Терезесі тең күйеу табу оңай болмаған. Лакнау найыбы сөз салған тұста үкімет пен сипай арасындағы соғыс бұрқ ете түскен: хиндустан аспанын мылтық дәрісінің қара түтіні жапқан.
Көріністер: жоғалған салтанат
Оның тілі көз алдыма Моғол дәуірінің елесін әкелді: көкпен таласқан ақ мәрмәр сарайлар, шалғайға тартқан қасқа жолдар, салтанатты кілем жабулы сәйгүліктер, піл үстіндегі алтын өрнекті паланкиндер, жібек киімді қала халқы, даңғара дарбаза, ұзақ шеру...
Сарайлары Жұмна өзенінің жағасында тұрған. Әскер басы — брахман, есімі — Кешорлал. Әйелдің сыңғыр үні дәл сол есімді атауға ғана жаралғандай: Кешорлал.
Кешорлалдың таңғы ғұрпы
Науаб қызы күн сайын дөңгелек терезеден өзенге қарайтынын айтты. Кешорлал күн сайын суға түсіп, ғұрпы бойынша айналып барып шомылады, шығып келе жатқан күнге қолын созып дұға оқиды. Сосын таза, әсем даусымен бойраг әнін айтып, сарайға беттейді.
Ол мұсылман қызы бола тұра, өз дінінің ғұрып жырларын естімегенін, сарайда дін рухы бәсең болғанын айтты. Ал Кешорлалдың құлшылығы оның жүрегіне белгісіз бір құрмет сезімін ұялатып, ақырында ол оған табынғандай күйге түскен.
Қызметші үндіс қызы арқылы индуизм әдет-ғұрыптарын, құдайлар туралы хикаяларды, «Рамаяна» мен «Махабхаратадан» үзінділерді тыңдап, оның қиялында үндіс әлемі ертегіге айналған. Сол шақта сипайлардың ағылшындармен күресі басталады. Кешорлал «еуропалықтар айдалады, билік үшін мұсылман мен үндіс арасында кескілескен күрес туады» дейді.
Әкесі Ғалымқан хан сақтықты таңдап, ағылшынға қарсы шықпайтынын мәлімдейді. Бірақ бұл ұстаным көптің ашуын келтіреді. Ақыры Кешорлал жауынгерлерді бастап келіп, науабты: «бізге қосылмасаңыз, тұтқындап, билікті аламын» деп қысады. Әкесі уәде береді, бірақ нақты көмегі жоқ.
Жасырын сыйлық
Сонда қыз өз бойындағы алтын-күмістің бәрін жинап, қызметші арқылы жасырын түрде Кешорлалға жібереді. Ол бұл жолы сыйлықты қайтармай, қабыл алады. Қыздың жүрегі қуаныштан тулайды.
Бірақ көп ұзамай уәлаят әміршісі қол бастап келіп, көтерілісті басады. Қыз әкесінің екіжүзділігінен жаны күйіп, ағасының киімін киіп, зенанадан шығып кетеді. Түн. Атыс тынады. Жұмна қанға боялған. Ай туады. Ол Кешорлалды іздеп, ақыры манго ағашының көлеңкесінен өліп жатқан Кешорлал мен оның адал серігін табады.
Су сұраған жаралы адам
Қыз шашын жайып, оның аяғына жығылады. Топырақты маңдайына басып, сүйеді. Сол сәтте Кешорлал қимылдап, ыңқылдағандай болады да: «Су…» — дейді.
Қыз Жұмнаға жүгіріп, орамалын суға малып, оның ерніне сығады. Жарасын таңады. Қайта-қайта су әкеледі. Кешорлал есін жиып: «Бұл кім?» — дейді.
Қыз жасыра алмай: «Сіздің күңіңіз. Ғалымқан ханның қызымын» — деп жауап береді.
Қорлау
Сол сәтте Кешорлал арыстанша ақырып: «Сатылғыш азғынның қызы, діні жат кәпір неме! Өлім үстінде әкелген суыңмен дәретімді арамдадың!» — деп, оны шапалақпен тартып жібереді.
Қыздың көзі қарауытып, есінен танып қалады. Ол кезде оның жасы он алтыда еді; өмірге алғаш қадам басқанда алған «сыйы» — осы болды.
Мен үнсіз тыңдап отырдым. Әңгіме ме, әлде мұңды саз ба — айыра алмадым. Шыдамы таусылып: «Хайуан!» — деп жібердім.
Ол сабырмен: «Өлейін деп жатып судан жерінуші ме еді?» — деді.
Мен ұялып: «Иә, рас… ол құдай ғой» — деп түзедім.
Ол қарсы сұрақ қойды: «Құдай өзіне бар жанымен берілген пенденің құрбандығын қабыл алмай ма?» Мен бұл пікірге де үнсіз келістім.
Айлы түн және кетіп бара жатқан қайық
Қыз Кешорлалдан алысырақ тұрып, аяғына қол тигізбей тағзым етеді. Ол үнсіз ғана өзенге түседі, қайыққа отырып, байлауын шешеді. Қайық ағынмен бірге сырғып, бірте-бірте көз ұшынан ғайып болады.
Сол түнде ай, жағалаудағы орман, Жұмнаның тымық суы, гүлбананың қарауыта көрінген төбесі — бәрі өлім азасын тартқандай. Қызды өлім шақырғандай болады, бірақ алыстап бара жатқан кішкентай қайық оны салқын өлім тырнағынан арашалап, өмір жағына жетелейді.
Ол бір сәт тынып қалды. Мен тыныштықты бұзбадым. Сосын өзі қайта жалғады: өмірінің соңғы оқиғалары шым-шытырық, ормандағы соқпақтай — қай жерден бастарын білмейді. Бірақ бір-ақ түйін айтты: азапты көп көрсе де, өмірден безбеген. Ал бүгін — кенеттен — қалың қайғысы мен шексіз бақытының жалыны бір-ақ тұтанып, өзі жалғыз жаңқадай жол шаңына ұшып түскен.
Әңгіме осынымен бітті ме?
Ол тоқтады. Мен таңғалдым: әңгіме осымен қалай тәмам болмақ? Мен хиндустан тілін шала-шарпы болса да: «Әдепсіздігімді кешіріңіз. Егер соңына дейін айтсаңыз, өзіңізге жеңілдеу болар еді» — дедім.
Ол езу тартты да, тағы сөйлеп кетті.
Кешорлал туралы хабар оған жиі келіп тұрған, бірақ кездесудің реті түспеген. Ол Тантия Топи сарбаздарына қосылыпты: көтеріліс өртінің ішінде кенет пайда болып, жауды жай оғындай жайратып, қайта ғайып болатын көрінеді.
Сол кезде науаб қызы Бенаресте Шивананд Свамидың қолында тұрып, оның жолын қуып, санскрит шастраларын оқи бастаған. Ұстазына Үндістанның түкпір-түкпірінен хабар жетіп тұратын. Ал ол шастраны оқып, майдан жаңалығын зарыға күткен.
Ағылшындар Үндістандағы көтеріліс өртін аяусыз басып-жаншыды. Кешорлал…
Ескертпе: Берілген мәтін осы жерден үзіліп қалады. Әңгіме жалғасы бастапқы дереккөзде болуы мүмкін.