Ботай мәдениеті

Палеометалл дәуірі: энеолит

Көптеген тарихи-мәдени аймақтарда б.з.б. IV мыңжылдықта заттай мәдениетте түбегейлі өзгерістер басталды. Осы кезеңде адам баласы металл бұйымдар жасауды үйрене бастады. Сондықтан әлемдік тарихнамада палеометалл дәуірі ерекше маңызға ие: оған, әдетте, энеолит пен қола дәуірі енгізіледі.

Жаңадан пайда болған металл тас еңбек құралдарын бірден толық ығыстырып шығарған жоқ. Энеолитте мыс бұйымдар кең таралмады: мыс жұмсақ болды, оны өндіру мен өңдеу күрделі еді. Тас құралдарын жасаудың салыстырмалы қарапайымдылығы және шикізаттың көп өңірде мол кездесуі тасты қола дәуірінде де кеңінен қолдануға негіз болды.

Хронология және өтпелі кезеңнің мәні

Қазақстан жеріндегі энеолит дәуірі шамамен б.з.б. III–II мыңжылдықтарды қамтиды. Республика аумағындағы хронологиялық шек әрбір мәдени-тарихи өңірдің даму қарқынымен тығыз байланысты. Шамамен мың жылға созылған бұл өтпелі кезең адамзат тарихында маңызды рөл атқарып, қоғамды жаңа даму сатысына шығарды.

Металлға басталған қызығушылық: кентастардың «құдіреті»

Энеолит басталмай тұрып-ақ табиғатта кездесетін түрлі металл қоспалары бар кентастар неолиттік адамдардың назарын аударған. Олар кентастарды магиялық күшке ие, тылсым дүниенің құдіретті туындысы деп түсінген. Мұны Ә.Х. Марғұлан зерттеген Орталық Қазақстандағы Шом тауларындағы неолиттік жерлеу орындары да дәлелдейді: обаларға мәйітпен бірге кентастар қоса жерленген.

Металды игерудің ең алғашқы әдісі қандай болғаны (суық өңдеу ме, әлде ыстық өңдеу ме) туралы пікірталас ғылымда әлі де жалғасады. Дегенмен көптеген зерттеушілер бастапқыда табиғи кесек (самородок) металл қолданылғанын айтады. Алғашқыда механикалық өңдеу арқылы пышақ, біз, ине, қармақ ұшы және өзге бұйымдар жасалды. Мамандардың басым бөлігі адамның ең алғаш игерген металы мыс болғанымен келіседі.

Энеолиттің қоғамға әсері

Энеолит (мысты тас) дәуірі тек мыстың ашылуымен шектелмейді. Бұл кезең қоғамдық өмірдегі маңызды өзгерістермен де сипатталады: алғашқы еңбек бөлінісі, жекелеген өңірлерде шаруашылық түрлеріне мамандану, кейбір бұйымдар мен әшекейлердің пайда болуы және жетілдірілуі.

Мысты алу оңай болған жоқ: ол қымбат әрі сирек пайдаланылатын материал еді. Сондықтан көптеген энеолиттік тұрақтарда мыс бұйымдар некен-саяқ кездеседі. Соның өзінде, бұл олжалар кезеңнің негізгі сипатын айқындауға мүмкіндік береді.

Қазақстан энеолитінің ерекшеліктері

Энеолит кезеңінде Еуразияның көптеген аймақтарында егіншілік пен мал шаруашылығы қарқынды дамыды. Далалық зерттеулер әртүрлі археологиялық мәдениеттер қалдырған тайпалардың өзіндік мәдени жолдан өткенін нақты көрсетеді. Қазақстан энеолиті, әсіресе, табиғи-экологиялық жағдай мен оны игеру ерекшеліктеріне байланысты басқа өңірлерден өзгеше болды: мұнда мал шаруашылығына көшу біртіндеп қалыптасты.

Бұл тұста тас құралдарын жасау одан әрі жетілді, тіпті ең жоғары деңгейіне жетті. Адамзат тас өңдеудің соңғы ірі жетістіктеріне осы кезеңде қол жеткізіп, өнім түрлерін көбейтті. Алайда тілікшелі-қыстырма индустриясы біртіндеп маңызын жоғалта бастады, есесіне жебе ұштары аса шеберлікпен жасалды.

Климат, шаруашылық және демография

Энеолит дәуірінде климат салыстырмалы түрде ылғалды болды. Бұл ірі сүтқоректілерді көптеп өсіруге қолайлы жағдай туғызды. Кейбір өңірлердегі ру-тайпалар белгілі бір шаруашылық түріне бейімделумен қатар, қосалқы кәсіптерді де (аңшылық, балықшылық және т.б.) қатар жүргізді. Демографиялық өсім өнімге сұранысты арттырған сайын, шаруашылықтың көпсалалы сипаты күшейді.

Қыш ыдыстарындағы өрнектер мен жартасқа салынған шимай суреттер тұрғындардың дүниетанымы күрделене түскенін аңғартады. Энеолит жартас суреттеріне қоңыр-қызыл жосамен бедерленген символдық белгілер мен антропоморфты бейнелер тән.

Жартас суреттері: таралу аймақтары

• Ертіс алабы: Смолянка, Бұқтарма өзендері бойы; Манат және Жантас ауылдары маңы; Монастырь көлдері; Өскемен төңірегі.
• Баянауыл: Жасыбай көлі маңындағы үңгірлер мен жартас қуыстары (XX ғасырдың 30-жылдарынан белгілі).
• Оңтүстік Қазақстан: Сусіңген, Тесіктас және басқа нысандар.
• Жетісу: Қапал-Арасан маңы.
• Шығыс Қазақстан: Ұлан ауданындағы Ақбауыр үңгірі — 80-нен астам жануар бейнесі мен символдық белгілер; кей зерттеушілер мұнда аспан әлемі туралы түсініктер көрініс тапқанын айтады.

Пеньки-2 тұрағы: энеолит шаруашылығы мен технологиясы

Өткен ғасырдың екінші жартысында зерттелген кейбір ескерткіштер материалдары (Л. Чалая) энеолит дәуіріндегі шаруашылық әрекеттерді жан-жақты сипаттайды. Соның бірі — Пеньки-2 тұрағы. Мұндағы тас құрал-саймандар Пеньки-1 неолит тұрағындағы дәстүрлермен сабақтас дамығанын көрсетеді, бірақ уақыты жағынан кейінірек: құрал тұрпаттары өзгерген, тас тіліктерінің ғана емес, сол тіліктерден жасалған бұйымдардың да үлесі азайған.

Құралдар көбіне әмбебап сипатқа ие, өңдеудегі мұқияттылық төмендегені байқалады. Жебе ұштары ұзынырақ әрі сүйірлеу; қыры екі жағынан өңделген; саға ойығы терең; саға тұсында қырлар шығыңқы өткір тістерге айналады. Қоныстан көптеген балталар мен шоттар табылған.

Пеньки-2 қыш ыдыстары Пеньки-1 ыдыстарына ұқсас болғанымен, қабырғасы қалың, түбі жайпақ. Өрнек те күрделене түскен: тарақ тәрізді қалыппен түсірілген үшбұрыштар мен шұңқыршалардан тұратын композициялар кейінгі қола дәуіріндегі андронов ескерткіштерінде кең тараған.

Ботай мәдениеті: солтүстік далалық энеолиттің өзегі

Ботай мәдениетін (сондай-ақ неолиттік атбасар мәдениетін де) ғылыми айналымға археология профессоры В.Ф. Зайберт енгізді. Бұл мәдениет Солтүстік Қазақстандағы далалық энеолитті, яғни Орал мен Ертіс өзендері аралығын толыққанды сипаттайды. Оның дәстүрлі хронологиясы б.з.б. III–II мыңжылдықтар деп көрсетілгенімен, 2008–2009 жылдары алынған жаратылыстану-ғылыми деректер (Англияда жасалған талдаулар) Ботай қонысының кейбір төменгі мәдени қабаттары б.з.б. V мыңжылдыққа баратынын көрсетті.

Бұрын Ботай мәдениетінің қалыптасуына атбасар және маханжар мәдениеттері ықпал етті деп есептелсе, жаңа мәліметтер оны жергілікті неолит негізінен бастау алатынын айқындай түсті. Дегенмен көршілес мәдениеттер ықпалының болғанын жоққа шығаруға болмайды.

Ботай қонысынан еңбек құралдары, қару-жарақтар, ыдыстар, әшекейлерді қоса алғанда ондаған мың зат жиналды. Өзге ескерткіштермен (Васильковка-4, Баландино, Сергеевка, Красный Яр және т.б.) жүргізілген зерттеулер ботайлықтардың қоныстану, өндіріс және тұрмыс жүйесін кеңінен ашып берді.

Шаруашылық: жылқы өсіру және көпсалалы тіршілік

Қоныстан табылған сүйектердің басым бөлігі — жылқы сүйектері. Сонымен қатар зубр, бұлан, елік, тур-өгіз, аю, қасқыр, түлкі, күзен, ит, түйе, қарсақ, қабан және құстар сүйектері аз мөлшерде кездеседі. Типологиялық-трассологиялық талдау ботайлықтардың көпсалалы кешенді шаруашылық жүргізгенін, ал негізгі бағыты жылқы өсіру болғанын дәлелдейді. Гарпун тәрізді құралдардың табылуы балықшылықтың да дамығанын көрсетеді.

Баспана салуға арналған құралдар (балта, қашау, жонғы, кескіш және т.б.), қосымша құралдар (балға, ұршық, болас және т.б.) жеткілікті. Сүйек сулықтар, айылбастар, ветеринарлық мақсаттағы тескіштер және өзге де сан мыңдаған еңбек құралдары өнім өндірудің орныққанын аңғартады.

Қыш ыдыстар мен қолөнер

Ботай қонысының өзінен қыш ыдыстардың 10 мыңнан астам сынығы жиналған. Жақсы сақталған фрагменттер негізінде шамамен 60 ыдыс қалпына келтірілді. Олар, негізінен, мойны ашық немесе қабырғалары тік. Өрнек ыдыстың барлық бөлігіне, ернеуіне дейін, тіпті мойын тұсының ішкі жағына да түсірілген. Тарақ, жіп және цилиндр тәрізді бірнеше штамп қолданылғаны байқалады.

Үй кәсібінде сүйектен бұйым жасау кең қолданылды. Сонымен қатар тері илеу, тоқыма дайындау, ағаш өңдеу дамыды. Сүйек пен мүйізді аралау, бұрғылау, жону, жалтырата тегістеу тәсілдері кең тараған; кей жағдайда мыс құралдар пайдаланылғаны да байқалады.

Баспана архитектурасы: «махалла» қағидасы

Әдетте өзен жағалауындағы қоныстар бірнеше гектар аумақты алып жатты. Ботайда қазба кезінде бір-біріне белгілі жүйе бойынша жапсарласа орналасқан, өзіндік «махалла» (квартал) құраған баспаналар топтары анықталды.

1. 1) Тереңдігі шамамен 1 м, ауданы 20–70 м² болатын 4–8 бұрышты қазаншұңқыр қазылған.
2. 2) Қазылған топырақ шетіне үйіліп, биіктігі 1 м-дей жал түзілген.
3. 3) Қабырға бойына бөренелер қойылып, төбеге қарай күмбездене жабылған.
4. 4) Төбе бұтақ және шым қабатымен жабылып, ортасына түтін шығатын тесік қалдырылған.
5. 5) Есік қабырғадан түсіріліп, шағын дәліз жалғасқан; орталықта ошақ орналасқан.
6. 6) Бүйіріне азық-түлік сақтайтын шұңқыр қазылған.

Тобыл өзені бойындағы құмдақ қабаттарда архитектуралық ерекшелік өзгеше: мұнда баспана қабырғалары ағаштан тұрғызылған болуы ықтимал.

Дүниетаным және жерлеу дәстүрі

Ботайлықтардың дүниетанымы күрделене түскенін жерлеу ғұрпы мен символдық заттар да көрсетеді. Бойтұмарлар және өзге де бұйымдар тотемизмнің, ата-баба аруағына табынудың қоғамда болғанын аңғартады.

Туыстарын қоныс аумағындағы көне баспаналарда жерлеген; мүрде жанындағы қабырғаға жылқының бас сүйектерін қойған жағдайлар кездеседі. Баспана қабырғасының астынан сазбен мумияланған ер адамның бас сүйегі табылған. Табалдырыққа итті жерлеу дәстүрі де жиі ұшырасады.

Торғай өңірі: терсек мәдениеті туралы пікірталас

Қазақстанның солтүстік аймақтарындағы энеолитті сөз еткенде Торғай өңіріндегі терсек мәдениетін де атаған жөн. 1946–1951 жылдары жиналған материалдар негізінде А.А. Формозов энеолиттік терсек-қарағай мәдениетін бөліп көрсету қажет екенін айтқан. Алайда далалық жұмыстар ұзақ уақыт жүргізілмегендіктен, оның ғылымдағы орны нақты айқындалмады. 1970 жылдардан бастап зерттеу жүргізген В.Н. Логвин терсек мәдениетін бөліп көрсеткенімен, тарихнамалық межелері толық орныққан жоқ.

Қожай-1 қонысы: маусымдық жазғы кент

Терсек мәдениетіне жататын Қожай-1, Құмкешу-1, Бестамақ сияқты ескерткіштер бірегейлігімен ерекшеленеді. Соның ішінде Қожай-1 қонысы толымды зерттелген. Ол 1983–1985 жылдары қазылды: әр жылдары жүздеген шаршы метр аумақ аршылып, бірнеше баспана орны мен ондаған шұңқырлар анықталды.

Қазба барысында ондаған мың шақпақ тас сынықтары мен өзектастар, түзетілмеген жаңқа-түскіндер, сондай-ақ тіліктер мен жаңқалардан жасалған құралдар (пышақ, қырғыш, жонғыш, үшкір тас және т.б.), шапқылар, үтікшелер, әшекейлер (моншақ, алқа), дәнүккіштер, дискілер табылды. Сүйек бұйымдары мен қыш ыдыс сынықтары да мол. Сонымен қатар қоныстан қола дәуіріне тән материалдар да кездеседі.

Мамандардың пайымдауынша, Қожай-1 маусымдық жазғы кент болған. Бұған жартылай жертөле тәрізді баспаналар, жеңіл жабын (ағаш не тері) және ошақтағы күл қабатының жұқалығы дәлел. Остеологиялық материалдардың басым бөлігі қолға үйретілген малға тиесілі; қыста тіршілік етпейтін түз тағыларының сүйектері де ұшырасады. Еңбек құралдары тұрғындардың мал шаруашылығымен, ішінара аңшылықпен айналысқанын көрсетеді.

Қыш ыдыстар мен мыс бұйымдарға жасалған спектралдық талдау қоныс тұрғындарының қыста Сырдария өңірін мекендеуі мүмкін екенін, сондай-ақ Орта Азия қосөзен аңғары мәдениеттерімен байланыс ықтималдығын меңзейді. Зерттеушілер терсек мәдениетін хронологиялық тұрғыдан б.з.б. III мыңжылдықпен белгілейді.

Маңғыстау энеолиті: мәдени ықпалдар тоғысы

Маңғыстау тарихындағы энеолит кезеңі шартты түрде ғана бөлінеді және жалпы кезеңдестіруге барлық жағдайда сәйкес келе бермейді. Б.з.б. V мыңжылдық соңы мен б.з.б. IV мыңжылдық басында бұл аумақ тұрғындарының көршілерімен мәдени байланысқа түскені анық. Сірә, солтүстіктен және оңтүстік-шығыстан келген тайпалар легі өзіндік әсерін тигізген.

Алғашқы ықпал шебір типіндегі ескерткіштер арқылы байқалады: ол Еділ–Жайық өңірінде таралған энеолиттік хвалын мәдениетімен байланысты. Энеолит тұрақтары мен олжалары Бозашы түбегінен, Маңғыстаудың орталығы мен жағалауларынан көптеп табылған. Ең көрнектісі — Бозашыдағы Шебір кенті маңындағы құмдардан ашылған тұрақ.

Шебір типі: тұрақ пен олжалар сипаты

Шебір маңынан шақпақ тас пен қыш ыдыс сынықтарының екі ірі шоғыры анықталды. Олардың тығыз орналасуы жер бетінде сақталмаған құрылыс орнының шекарасын аңғартуы мүмкін. Мәдени қабатты тазалау барысында шаруашылық шұңқырлар, қызыл бояулы құммен толтырылған ғұрыптық шұңқыр және ішінде 105 ұсақ тас жаңқа мен тілік бар кешен табылды.

Шебір типіндегі шақпақ тас топтамасы ірі тіліктері және солардан жасалған құралдарымен ерекшеленеді. Жергілікті неолит бұйымдарымен ұқсастық бар, бірақ тері өңдеуді жылдамдататын бүйірлі қырғыштар көбірек. Қашау тәрізді құралдар, бір жүзді пышақ, иықты бұрғы көріне бастайды. Геометриялық микролиттер сирек, ал жебе ұштары табылмағанымен, күрделі құралдар жиынтығы олардың қолданылғанын жанама түрде аңғартады. Шикізаттың жергілікті көздері пайдаланылғаны анық.

Қыш ыдыстар қолдан жасалған, жұмыртқа тәрізді дөңгелек-конус пішінді. Ернеуі ірілеу. Шебір тұрағынан шағын металл біз табылды; ол Хвалын қорымындағы металл бұйымдарға ұқсас.

Екінші ықпал: келтеминарлық байланыстар

Маңғыстауға келген екінші ықпал легі Орта Азия қосөзен аңғарымен байланысты. Ол Қошқар-ата ойпаты жағалауындағы ескерткіштерден байқалады және келтеминарлық олжалармен, соның ішінде Дингильдже-6 тәрізді нысандармен сабақтас.

Бұл топтағы шақпақ тас құралдары арасынан бүйірі ойық тілікшелі жебе ұштары, асимметриялы ойықтары бар қашаулар және өзге сипаттық үлгілер кездеседі. Қыш ыдыстардың сыртқы беті көбіне тарақ штамппен өрнектеліп, ыдыстың жоғарғы және төменгі бөліктері қарапайым геометриялық мотивтермен көмкерілген; ішкі беті де сол тарақпен тегістелген. Саз балшыққа ұлутас-қабыршақ бөліктері қосылған. Ыдыстар жіп тәрізді әдіспен жұқа қабырғалы етіп жасалып, сыйымдылығы 6–7 литрге дейін жеткен.

Шебір тұрғындары жаңа әшекейлерді де ала келген: теңіз моллюскілерінен жасалған ірі моншақтар және диаметрі 3–6 мм цилиндр тәрізді ұсақ моншақтар. Кейбір құрал түрлері (теңізден ұшталған қыстырмалар, үшбұрышты бұрғылар, шағын бұрғылар) келтеминар мәдениетінің дамыған және кейінгі кезеңдеріне тән.

Хронологиялық тұрғыдан Маңғыстаудағы хвалын және келтеминарлық ықпалды ескерткіштер замандас болуы мүмкін. Қошқар-ата-4 қыш ыдыстары келтеминарлық кейіпте болғанымен, шебірлік белгілер де байқалады; айырмасы — түбінің жалпақ болуы.

Өнім өндіру экономикасы және кезеңдестіру мәселесі

Б.з.б. IV мыңжылдықтағы үрдістерді түсіну Шығыс Каспий аумағындағы өнім өндіру экономикасымен, яғни мал шаруашылығының орнығуымен тығыз байланысты. Бұрын бұл өңірге қойдың таралуын таяушығыстық мәдени ошақтардан келді деген пікір басым болса, кейінгі кезде М.И. Итина мен В.А. Алекшин бұл көзқарасты қайта қарастырып, мал шаруашылығы Орта Азия қосөзен аңғарына солтүстік далалы аймақтардан келуі ықтимал екенін алға тартады.

Келтеминар мәдениетінің жоғарғы шегінің хронологиялық тұрғыдан кешігуі және кейіннен Орта Азиядағы өнім өндіру шаруашылығының солтүстікке қарай ығысуы (б.з.б. III–II мыңжылдықтарда) Еділ–Жайық өңіріндегі хвалын тайпаларында б.з.б. V–IV мыңжылдықтарда жылжымалы мал шаруашылығының едәуір дамығанын меңзейді. Осы тұста хвалындықтардың Маңғыстауға келуі күшейген болуы ықтимал.

Сарыарқа ескерткіштері: неолитпен сабақтастық

Энеолит дәуіріне жататын ескерткіштер Сарыарқа өңірінен де көптеп белгілі. Олардың көбі бұлақ маңында және өзен жағалауларында орналасқан. Қарағанды қаласы маңындағы және Екібастұз өңіріндегі көпқабатты тұрақтар материалдары энеолит қабаттарының неолиттік кезеңмен тығыз сабақтас екенін аңғартады.

Көбіне энеолиттік ескерткіштер неолиттік нысандардың «тасасында» қалып қояды. Бұған мыстан жасалған бұйымдардың сирек табылуы және бірқатар нысандарды мерзімдеудегі күрделілік әсер етеді.