Бір бала жасынан мал бағып, отын - су алумен күнелтеді
Қорқақ баланың аты аңызға айналған жолы
Бір бала кішкентайынан мал бағып, отын-су тасып күнелтеді. Жазда бұтына жарғақ шалбар киіп, көбіне жалаңаш жүреді екен. Денесі күнге күйіп, қап-қара болыпты. Сондықтан ел оны әуелде Қара бала деп атапты.
Баланың жұрттан ерек бір мінезі бар: ол өте қорқақ екен. Күркіреген күннен де, қараңғы түннен де, аң атаулының бәрінен де шошиды. Тіпті төрт түлік малдан — түйеден, жылқыдан, сиырдан да — үрке береді.
Жалғыз серігі — қой
Оның жалғыз досы қой болыпты. Сол себепті ол көбіне қой ғана бағады екен. Бірдеңеден қорықса, қойдың арасына кіріп алып жасырынады; болмаса беті ауған жаққа безе қашады. Сөйтіп ел оны енді Қара Қашқынбай деп атап кетіпті.
Бейнелі деталь: Қашқынбай қорыққан сайын қойдың ішіне кіріп кетеді — бұл оның әлсіздігі ғана емес, кейін айлаға айналатын тірегі секілді.
Нөсер, үрей және аңдардың тобы
Бір күні Қара Қашқынбай далада қой бағып жүргенде күн күркіреп, нөсер құйып кетеді. Ол қойдың ішіне кіріп жасырынғанымен, иірілген қойдың ішінде жатқанда бір қой үстіне құмалақтап жібереді. Қашқынбай одан да шошып, айдалаға қарай безе жөнеледі.
Тышқанмен жолығуы
Дедектеп келе жатса, алдынан бір тышқан шығады:
Тышқан: «О, Қара Қашқынбай, қайдан келесің?»
Қашқынбай: «Жауырынымнан жаудың оғы тиіп, содан қашып келемін.»
Тышқан: «Мен де саған жолдаспын.»
Қоян және өзгелері
Артынша қоян да жолығып, дәл сондай сұрақ қойып, дәл сондай жауап естіп, оларға қосылады. Үшеуі бірге жортып келеді.
Көп ұзамай олардың қатарына қарсақ, түлкі, қасқыр, аю, жолбарыс, арыстан қосылады. Сөйтіп Қара Қашқынбайдың соңынан ерген бір қалың топ пайда болады.
Аштық келгенде — айла сөйлейді
Бір кезде бәрі ашығып, бірін-бірі жеудің қамын ойлайды. Арыстан Қашқынбайға «біреуімізді жеуіміз керек» дегенді ишарамен білдіреді. Сонда Қашқынбай сөзге жүйрік айласына басып, жырлай жөнеледі.
Бірінші жыр және алғашқы құрбан
Арыстан — біздің атамыз, атамызға кім тисін?!
Жолбарыс — біздің әкеміз, әкемізге кім тисін?!
Аю — біздің апамыз, апамызға кім тисін?!
Қасқыр — біздің қабан би, қабан биге кім тисін?!
Түлкі — біздің түмен би, түмен биге кім тисін?!
Қарсақ — біздің қарындас, қарындасқа кім тисін?!
Қоян — біздің қойындас, қойындасқа кім тисін?!
Тышқан — біздің неміз? Ту-талақай қып жеңіз...
Сол сәтте бәрі жабылып, тышқанды түтіп жеп қояды.
Екінші айналым
Біраздан кейін тағы ашығады. «Ал, Қара Қашқынбай, жырла», — дейді арыстан. Қашқынбай тағы жырлайды, бірақ бұл жолы тізім қысқарады:
Арыстан — біздің атамыз, атамызға кім тисін?!
Жолбарыс — біздің әкеміз, әкемізге кім тисін?!
Аю — біздің апамыз, апамызға кім тисін?!
Қасқыр — біздің қабан би, қабан биге кім тисін?!
Түлкі — біздің түмен би, түмен биге кім тисін?!
Қарсақ — біздің қарындас, қарындасқа кім тисін?!
Қоян — біздің неміз? Ту-талақай қып жеңіз...
Сөйтіп қоянды да жеп алады. Осылайша кезегімен жей беріп, ең соңында арыстан мен Қара Қашқынбай ғана қалады.
Соңғы айла: «тесік тас»
Ақыры арыстан: «Ал, Қашқынбай, жырла», — дейді. Қашқынбай бұл жолы жырдың ұшын өзіне бұрады:
Арыстан — біздің атамыз, атамызға кім тисін?!
Қашқынбай — біздің неміз? Ту-талақай қып жеңіз...
Өтініштің астарындағы қақпан
Дәл осы кезде Қашқынбай арыстанға: «Бірақ, арыстан атам, менің сізден бір өтінішім бар», — дейді. Арыстан «айт» деген соң, ол:
«Мына бір тесік тастың ар жағында атамның сайы бар еді. Мені сонда апарып жеңіз, сүйегім сонда қалсын», — деп өтінеді.
Арыстан келіседі. Қара Қашқынбай зып етіп тесік тастың ар жағына өтіп кетеді. Артынан арыстан да өтпек болады, бірақ тесікке ортан белінен кептеліп, не әрі, не бері шыға алмай қалады.
Сонда Қашқынбай арыстанның алды-артын таспен бекітіп, оны тұншықтырып кетеді.
Қорқақтан — батырға
Қара Қашқынбай аң атаулының бәрін айламен жеңіп, елге қайтады. Бұл хабар халыққа тез тарайды: «Қара Қашқынбай батыр болыпты!» — деседі.
Содан былай баяғы қорқақ Қашқынбай Батыр Қашқынбай атанып кетіпті.