Сүлеймен Бақырғани шығармаларының басты тақырыптары
Тарихи тұлға • Түркі сопылық әдебиеті
Сүлеймен Бақырғани: Яссауи дәстүрін жалғаған сопылық поэзия өкілі
Сүлеймен Бақырғани (XII ғасырдың басы — 1186) — сопылық-дидактикалық сарындағы әдебиеттің негізін қалаушылардың бірі, ойшыл, ғұлама ақын. Ол Түркістан пірі атанған Қожа Ахмет Яссауидің атақты төрт шәкіртінің бірі ретінде танылады. Халық арасында Әкім ата атымен кең тараған.
Өмірбаяны және білім алған ортасы
Ғұлама Түркістан қаласында дүниеге келген. Деректерде оның Самарқанд, Бұхара, Хорезм және Шам қалаларында білім алғаны айтылады. Бұл оқу-білім кеңістігі Бақырғанидың діни-танымдық ойлау жүйесін қалыптастырып, шығармаларының тақырыптық өзегіне ықпал еткен.
Түрколог А. Боровтың зерттеулеріне сүйенсек, Сүлеймен Бақырғани өз жырларын сол кезеңде бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған оғыз-қыпшақ тілінде жазған.
Шығармашылық мұрасы: хикмет дәстүрі
Бақырғани Яссауи мектебінің сопылық поэзия үрдісін жалғастырып, түркі тілінде діни хикметтер жазды. Әулиелік дәрежеге жеткен тұлға ретінде ел-жұртын имандылыққа, адамгершілікке үндегені айқын көрінеді.
Ғұламаның кітаптарының түпнұсқалары сақталмаған. Біздің заманымызға жеткен көшірмелердің бір бөлігі XV ғасырға тиесілі. XVII ғасырда жазылған бір қолжазба Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасы қорында сақтаулы: көлемі 652 бет, соның 119–489-беттері толықтай Сүлеймен Бақырғани хикметтерінен тұрады.
Дастандардың мазмұны: «Ақырзаман» және «Бибі Мәриям»
«Ақырзаман»
Бұл дастанның мазмұндық желісін Тажал мен Мәдінің күресі, ақырзаман белгілері, махшар күні және Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) өз үмбеттерін тозақ отынан құтқаруы құрайды.
Еңбек діни мектептерде оқулық ретінде пайдаланылған.
«Бибі Мәриям»
Дастанда ана мен бала арасындағы сүйіспеншілік, Аллаға құлшылық ету, Хаққа деген шексіз сенім бейнеленеді. Сондай-ақ Мұхаммед пен Иса пайғамбарлардың (ғ.с.) үмбеттерінің қамын ойлауы негізгі назарда ұсталған.
Бұл шығарма да діни мектептерде кең қолданылған.
Қолжазба және баспа деректері
Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Орталық кітапханасында «Хакім ата кітабының» 1878 жылы Қазан университеті баспаханасында жарық көрген нұсқасының фотокөшірмесі сақталған. Бұл кітап ақынның төл туындысы емес, ол туралы тараған аңыз-хикаяттардың жинағы.
Сүлеймен Бақырғани туралы тұңғыш баспа бетін көрген еңбек ретінде аталады: Ф. Амашев бастырған, көлемі 20 беттік прозалық шығарма.
Жинақта Яссауи үлгісінде хикметтер жазған ақындардың шығармалары беріліп, әр хикметтің соңында авторы көрсетілген. Жинақтағы Сүлеймен Бақырғани хикметтерінің көлемі 1200 жолдан асады.
Жинақтағы қиссалар және авторлық атрибуция
Кітапта 9 дастан берілген. Соның ішінде екеуі — «Расул Миғражы» мен «Исмайыл қиссасы» — Сүлеймен Бақырғанидікі екені көрсетіледі.
«Расул Миғражы»
Рәжеп айының 27-кешінде Алла әмірімен көкке көтерілген Мұхаммед пайғамбар сапарына арналған. Оқиға Құран Кәрімнің 17-сүресі («Ісра») аясында айтылады.
«Исмайыл қиссасы»
74 шумақтан тұрады. Құрбан айт мерекесінің шығу тарихын баяндайды және Құран Кәрімнің 37-сүресіндегі («Саффат») оқиға негізінде жазылған.
Жинақта өзге дастандардың авторлары да аталады: Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) қайтыс болуына байланысты дастандар — Шәмсі асаға, Мұхаммед пен Ибраһим туралы дастан — Ғұбайдуллаға, «Ақтым қиссасы» — Хытаи сақиға телінеді. «Жарым алма хикаясы» дастанының авторы көрсетілмеген.
Тақырыптық өзек және көркемдік дәстүр
Сүлеймен Бақырғани шығармаларының басты тақырыптары — сопылық ағым қағидалары, Аллаға деген сүйіспеншілік, Оны мадақтау, құлшылыққа шақыру және исламның шарттарын берік ұстануға үндеу.
Ежелгі дәуір әдебиетіне тән дәстүрлер — шығарманы Аллаға мадақ айтудан бастау, соңында автор туралы қысқаша дерек беру, кейіпкерлерді аса мінсіз етіп суреттеу, сұлулықты асыл тастарға теңеу — Бақырғани мұрасынан да анық байқалады.
Моральдық-этикалық үн
Ақын имандылық пен ізгілікті жырлап, білімге ұмтылуға, сабыр мен төзімге шақырады. Сонымен бірге нәпсіқұмарлықты, дүниеқоңыздықты, менмендік пен тәкаппарлықты қатты сынайды. Өмірдің өткіншілігі туралы ой-толғамдары кейінгі ақындар шығармашылығына жалғасқан.
Ықпалы және жариялану тарихы
«Бақырғани кітабындағы» қисса-дастандар желісімен XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында Ж. Шайхысыламұлы, М.-Ж. Көпейұлы, А. Сабалұлы, Ш. Жәңгірұлы, Е. Көлдейбекұлы және өзге де қиссашыл ақындар жыр жазған.
Ақын мұрасын көшірме қолжазбалар арқылы жариялау XIX ғасырдың орта тұсында жүйелі қолға алынды. 1846 жылы Қазан университетінен қадим әліпбиімен басылған Бақырғани шығармалары өткен ғасырдың 1920-жылдарына дейін 16 рет қайта жарық көрген.
Кеңес дәуірінде түркі халықтарының әдебиет тарихына арналған томдар мен жинақтарда хикметтерден үзінділер жарияланды. Тәуелсіздік кезеңіне қарай, 1991 жылы Ташкентте және 2000 жылы Қазанда бұрын Қазан төңкерісіне дейін шыққан литографиялар негізінде қайта басылды.
Бақырғанидың бірнеше хикметі қазақ тіліне Б. Сағындықов, Р. Ахметов және Н. Мәтбек тарапынан аударылып, жарияланды. Ақынның кітабы 1897 жылы Е. Маловтың «История общества археологии, истории, этнографии (XIV)» атты еңбегінде басылған. XIX ғасырдың соңында Е. Малов, Н. Маллицкий, Ф. Катанов, М. Көпрүлү және басқа ғалымдар Бақырғани мұрасын арнайы зерттеген.
Соңғы дерек
Сүлеймен Бақырғани 82 жасында Түркістан қаласында дүниеден өткен. Оның еңбектері кейінгі кезеңдерде орта және жоғары оқу орындарының оқу үдерісіне еніп, мұсылман елдерінің басылымдарында да жарық көре бастады.
Санат: KZ портал • Қазақша рефераттар жинағы