Қалқаман - Мамыр поэмасындағы Мамыр бейнесі
Жоспар
I. Кіріспе
- Дәуір тұлғасы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығы
II. Негізгі бөлім
- «Қалқаман–Мамыр» поэмасы — халықтық шығарма
- Поэмадағы Қалқаман бейнесі
- Поэмадағы Мамыр бейнесі
III. Қорытынды
Ерлікті емес, махаббатты, шайқасты емес, сүйіспеншілікті дәріптеген дастан — «Қалқаман–Мамыр».
IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Соңында библиографиялық тізім ұсынылады.
Дәуір тұлғасы: Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығы
Шәкәрім Құдайбердіұлы — қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында дүниеге келген қазақ ақыны, ойшыл, композитор, аудармашы. Әкесінен ерте айырылып, немере ағасы Абай Құнанбаевтың тәрбиесін көрді. Бұл орта оның дүниетанымының қалыптасуына әрі ақындық шеберлігінің шыңдалуына айрықша ықпал етті.
Ол орыс, араб, парсы, түрік тілдерін меңгеріп, Батыс пен Шығыс әдебиетін терең таныды. Жеті жасынан өлең жазып, өмірінің соңына дейін ағартушылық бағыт ұстанды. Абайдың жаңашыл дәстүрін дамыта отырып, Абайдан кейінгі ірі реалист ақындардың бірі ретінде танылды.
Ағартушылық және сыншылдық
«Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық!» (1877) өлеңінде талапты жасты Абайдан үлгі алуға шақырады. «Жастық туралы», «Кәрілік туралы» (1879) туындыларында адам өмірінің кезеңдерін Абай дәстүрімен жырлайды.
«Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар», «Құмарлық» сияқты дидактикалық өлеңдерінде жасандылықты, боямалы мінезді, жағымсыз қылықты сынайды.
Философиялық поэзия
Шәкәрім қазақ поэзиясында философиялық ойды тереңдеткен ақындардың қатарында. Кейбір шығармаларында әлеуметтік мәселені толық ашуға бармай, адамгершілік өлшемін, ар-ұятты алға шығарады.
Дегенмен «Жуандар» секілді өлеңдерінде үстем таптың озбырлығын әшкерелеп, қоғамдағы әділетсіздікке қарсылық үнін білдіреді.
Шәкәрім ауыз әдебиеті мен суырыпсалма поэзияның жазба әдебиетке ауысуына елеулі еңбек сіңірді, лирикалық жанрлардың дамуына ықпал етті. Көптеген өлеңіне ән шығарды. Абайдың кеңесімен «Қалқаман–Мамыр» дастанын (1888) жазып, кіршіксіз махаббатты дәріптей отырып, ел билеушілер орнықтырған қатігез салт-санаға сын айтады. «Еңлік–Кебек» (1891) дастанында да ескіліктің қатып қалған қағидаларының екі жастың тағдырын қалай тұсаулағанын көрсетеді.
Лиро-эпостық дәстүр және поэманың табиғаты
Қазақ ауыз әдебиетінің ең бай арналарының бірі — лиро-эпостық жырлар. Бұл жырлардың өзегі — ғашықтықты мадақтау, халық тұрмысы мен салт-дәстүрін реалистік тұрғыда суреттеу, кейіпкерлердің ішкі әлемін ашу.
Түйін
Ғашықтық эпостың басты мақсаты — ерлікті емес, махаббатты жырлау; шайқасты емес, сүйіспеншілік үшін күресті дәріптеу. Сол себепті мұнда ел ішіндегі бейбіт өмір, әдет-ғұрып, халық тіршілігі молырақ көрінеді.
«Қалқаман–Мамыр» секілді лиро-эпостық жырлар қатарында «Ләйлі–Мәжнүн», «Жүсіп–Зылиха», «Қозы Көрпеш–Баян сұлу» тәрізді шығармалар да сүйіспеншілікке адалдықты, таза сезім жолындағы күресті жырлайды.
«Қалқаман–Мамыр» поэмасы — халықтық шығарма
Поэма оқиғасы 1722 жыл шамасында, Орта жүз қазақтары Сырдария бойын жайлаған тұста болған тарихи оқиғаға негізделеді. Бұл — елдің «Ақтабан шұбырынды» қасіретіне ұшырауынан бір жыл бұрынғы кезең. Дастан сюжеті феодалдық-патриархалдық ортадағы озбырлықты, қатып қалған әдет-ғұрыптың қаталдығын әшкерелеп, еркіндікті аңсаған халық идеясын танытады.
«…Өлгенді тірілтпесем де, өшкенді жандырғандай болсын деп… ұмыт қалған істі алдыңызға қойдым. Бұл әңгіме ақсақал аузынан да қалып бара жатыр…»
Жариялануы
Дастан алғаш рет 1912 жылы Семей қаласында кітап болып басылып шықты.
Нұсқалары
«Қалқаман–Мамырдың» әртүрлі ауызша және жазба нұсқалары бар.
Негізгі өзек
Жастар махаббаты, салт қаталдығы, тарихи кезең шындығы және трагедиялық шешім.
Поэманың әсерлілігі — махаббат тарихын ғана емес, заманның ауыр тынысын да қоса көрсетуінде. Қиын кезеңдегі ел ахуалы, сана мен салттың қақтығысы, жеке тағдырдың трагедияға ұласуы шығармаға ерекше салмақ береді.
Поэмадағы Қалқаман бейнесі
Қалқаман — поэманың басты кейіпкерлерінің бірі. Ол — батылдық пен ақылды, өр мінез бен нәзік сезімді қатар ұстаған, сүйгеніне адал қазақ жігітінің тұлғасы. Поэманың басында ол дайын батыр кейпінде көрінбегенімен, оның ұстамдылығы мен ішкі беріктігі алғашқы шумақтардан-ақ аңғарылады.
Ұстамдылық пен ішкі от
«Асықтығын айта алмай іштен жанып,
Құрбымыз деп құр ойнап-күледі екен…»
Бұл жолдар Қалқаманның сезімін тізгіндей алатын сабырын, әрі пәк ықыласын танытады.
Қалқаманның ой ұшқырлығы мен тапқырлығы оның сөз саптауынан да көрінеді. Ол тек ғашық жігіт емес, ойы жүйрік, шешендікке бейім тұлға ретінде бейнеленеді. Қыздың астарлы сөзін ұғып, жұмбағын шешуі — «сегіз қырлы, бір сырлы» сері жігітке тән қылық.
Иман мен уәж
Қалқаман өз ісінің шариғатқа қайшы еместігін алға тартып, жауапкершілікті сезінетін, сенімі берік азамат қырын көрсетеді.
Қайсар шешім
Ел қаталдығына қарсы тұру, өлім қаупімен бетпе-бет келу — оның махаббат үшін күресе алатын қайтпас мінезін айқындайды.
Қалқаманның ең күрделі таңдауы — әділетсіздікке қарсы тұрып, туған жерінен кетуі. Бұл — әлсіздік емес, керісінше адамдық ар-намысты таптатпауға ұмтылған шарасыз қарсылықтың бір түрі.
Қорытынды сипат
Қалқаман — сезімге адал, сөзге берік, қайсар, ойы ұшқыр тұлға. Ол ел қорғаны батыр ретінде емес, өз махаббатын қорғай алған ер ретінде дараланады.
Поэмадағы Мамыр бейнесі
Мамыр — дастандағы басты қаһарман тұлғалардың бірі. Ол — ауылда еркін өскен, ер мінезді көрінгенімен, қазақ қызына тән нәзіктік, ибалық, саналылық қасиеттерді бойына жинаған бейне. Ақын Мамырды «сұлу әрі есті, еркекшора» деп сипаттап, оның кескін-келбеті мен мінезін қатар ашады.
Еркіндік пен нәзіктік үйлесімі
Мамыр жігіттермен қатар жүріп, жылқы бағатын өжет қыз ретінде суреттеледі. Соған қарамастан оның сөзіндегі байып, қимылындағы әдеп — ішкі мәдениетінің белгісі.
Ақыл мен көрегендік
Мамырдың алдын ала дайындалып, тәуекелге бел байлауы — парасаттылық пен көрегендікке тән сипат. Ол сезімге берілген ғана жан емес, шешімінің салдарын таразылай алатын тұлға.
Мамырдың ең биік қасиеті — өз басының тағдырынан бұрын сүйгенінің амандығын ойлауы. Ол ажал алдында да кек іздемейді, жұртын қарғамайды, қайта әділеттілікке шақырады. Бұл — адамгершілік өлшемі биік, рухы берік кейіпкердің ішкі асқақтығын танытады.
Мамыр тұлғасының өзегі
- Ибалы, инабатты — салтты сыйлаған тәрбиенің ізі бар.
- Сұлу әрі ақылды — көрік пен парасатты тең ұстаған.
- Өжет, қайсар — өлімге именбей қарсы тұратын рух иесі.
- Адал — махаббатқа берік, сүйгенін қорғайды.
Мамыр — тағдыр ағысына қарсы жүрген жан ғана емес, Қалқаманның сезімін тереңдетіп, оны жауапкершілікке жетелеген рухани серігі. Осы қырымен ол поэманың идеялық салмағын күшейтіп, трагедиялық шешімнің адамдық мәнін тереңдетеді.
Қорытынды: дастанның тағылымы
«Қалқаман–Мамыр» — бүгінгі жастар үшін де тағылымы мол шығарма. Поэмада қазақтың әдет-ғұрпы мен дәстүрі, тарихи оқиға мен заман шындығы, екі ғашықтың жан тазалығы мен трагедиялық тағдыры көркем тоғысады.
Негізгі ой
Дастан бір жағынан салт-сананың салмағын, ата-ана назасының қаталдығын еске салса, екінші жағынан махаббатқа адалдықты, қандай сын келсе де сезімді қорғай білуді ұсынады.
Заман өзгерсе де, адам жүрегінің ең биік тақырыптарының бірі — махаббат. Шәкәрімнің сөз өрнегі осы мәңгілік сезімді жүрекке жақын, нанымды етіп жеткізеді. Қалқаман мен Мамыр — қиындыққа мойымай, тағдыр сынына тайсалмай қарсы тұрған шынайы ғашықтардың символдық бейнесі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Мұхаметханұлы Қ. Шаһкәрім. Шәкәрімтану мәселелері. Сериялық ғылыми жинақ, 1-том. Семей–Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. 48–65-б.
- Шәкәрім Құдайбердіұлы. Шығармалар жинағы. Алматы, 2009. 280–291-б.
- Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. Оқу құралы. Қарағанды: Болашақ, 2010. 325-б.
- Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: Аруна, 2010. 190–203-б.
Ескерту
Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді, сөйлем құрылысы ықшамдалып, мазмұнның негізгі өзегі сақталды.