Бұрынғы өткен заманда бір ханның үш тұлпары болыпты
Үш тұлпар және өтірік айтпайтын құл
Бұрынғы заманда бір ханның үш тұлпары болыпты. Хан сол тұлпарларды өзіне ерекше сенімді бір құлына бақтырып қояды екен. Хан сейілге шығарда ат бағушы құл хан мінемін деген тұлпарды ерттеп әкеліп береді, ал кешке қайта қабылдап алып, баптап қоятын болған.
Бір күні хан уәзірлерімен кеңес үстінде: «Менің ат бағушым өмірінде өтірік айтпайды» — деп мақтанады.
Сонда бас уәзір: «Өтірік айтпайтын адам бола ма? Мүмкін, оған өтірік айтуға мәжбүр ететін жағдай кездеспеген шығар» — деп күмән келтіреді.
Хан райынан қайтпай: «Ол өлгенше шындық айтады» — дейді. Уәзір болса тәуекелге барып: «Сол құлыңызға өтірік айтқызсам қайтесіз?» — деп сұрайды.
Ханның шарты
«Өтірік айтқызсаң — тағымды беріп, хандығымды саған тапсырам. Айтқыза алмасаң — басыңды аламын».
Уәзірдің уәдесі
«Үш-төрт күннің ішінде құлға өтірік айтқызамын», — деп тәуекел етеді.
Уәзірдің айласы: үш қыз, үш түн
Уәзірдің ай десе аузы, күн десе көзі бар, жаннан асқан сұлу үш қызы болыпты. Үйіне келген соң уәзір қыздарын шақырып, ханмен жасаған бәсті айтады: егер құлға бір ауыз өтірік айтқыза алса — хандыққа жетеді, ал айласы өтпесе — басы кетеді.
Жоспар
Үш қыз үш түн кезек-кезек ат бағушы құлға қонақ болып барады. Әрқайсысы таңертең қайтарда: «Бұйымтайым — сен бағып жүрген тұлпарлардың бірінің басы» — деп сұрайды.
Уәзірдің есебі бойынша, құл осындай сұмдық талаптан кейін ханға барған кезде амандық сұрағына жалған жауап беруге мәжбүр болуы тиіс еді.
Үш түннің салдары: тұлпарлардың қазасы
Бірінші түн
Үлкен қыз сәнденіп, хош иіс сеуіп, перідей болып құлдың үйіне келеді. Сөз байласып, түні бойы бірге болады. Таңертең құл бұйымтайын сұрағанда, қыз тұлпардың бірінің басын сұрайды. Құл сөзге келмей бір тұлпардың басын кесіп береді.
Құл ханға бұрынғыша: «Тақсыр, тұлпарлар аман», — деп хабар беріп жүре береді.
Екінші түн
Ортаншы қыз да дәл солай келеді. Таңертең ол да бір тұлпардың басын сұрап, екіншісін алдырады.
Үшінші түн
Кіші қыз келіп, үшінші тұлпардың да басын сұратады. Құл соңғысын да қияды.
Үш түннің ішінде ханның үш тұлпары да құриды. Ендігі ең ауыр сынақ — ханның «Аман ба?» деген сұрағына жауап беру еді.
Шындық пен тайсақтау
Ат бағушы құл үш күн бойы ханға бара алмайды. Төртінші күні баруға бекінгенімен, не айтарын білмей дағдарып қалады. Тіпті бөркін төр алдына қойып, бөркін «хан» етіп елестетіп, өз-өзіне жауап дайындап көреді.
Алғашқы өтірікке ыңғайлануы
«Тұлпарлар аман, жуынды» деуге оқталады. Бірақ іштей бұл сөздің жалған екенін сезіп, өзінен-өзі басын шайқап, тоқтайды.
Екінші сылтау
«Ауырды, жем жемей тұр» деп айтуға да ниеттенеді. Оны да жалған деп тауып, тағы кері қайтады.
Ақыры құл өз арына тоқтап, шындықты айтуға бел байлайды да, хан ордасына кіріп, уәзірлер отырған жерде болған жайды бүкпесіз баяндайды.
Түйін: өтірік жеңе алмаған шындық
Құл ханның алдында: «Басымды алсаңыз да, даярмын» — деп, үш қыздың үш түн келіп, үш тұлпардың басын сұратқанын түгел айтып береді.
Аяқталуы
- Хан үш тұлпарынан айырылғанына күйінеді.
- Жиналған жұртқа уәзірімен жасаған бәсті жария етеді.
- Уәдеге сай, өтірікке итермелеген бас уәзір жазаланып, ат бағушы құл оның орнына бас уәзір болып тағайындалады.
Сөйтіп, өтірік айтпайтын ат бағушы құл шындықтың жолынан таймай, ақыры мұратына жетеді: ел ішінде қадірленіп, уәзір болып өмір сүріпті.