Спандияр Көпеев және балалар әдебиеті
Халық ағарту жолындағы ғұмыр
Өзінің бар саналы өмірін халық ағарту ісіне арнаған, оқытушылық пен жазушылық қызметті қатар алып жүрген белгілі «Қалың мал» романының авторы — Спандияр Көбеев. Қостанайдағы екі жылдық педагогикалық курсты тәмамдап, бастауыш мектепте оқытушы болуға куәлік алған ол өз ауылына аттанар алдында: «Алдымда туып-өскен ауылым мәдениеттен кенже қалған ауыл. Сол ауылда қолымнан келгенінше мәдениет шамшырағын жаққым келеді, ғылым соқпағына түсіремін» — деп, мақсат-мұратын айқын айтады.
Ұстазы Ыбырай Алтынсариннің жолын қуған Спандияр елге келе салысымен-ақ бала оқыту ісіне кіріседі: оқытудың жолдарын, әдіс-тәсілдерін жүйелейді. Алғашқы күннен-ақ оқушыларды орыс классиктерінің шығармаларымен таныстырып, оқу көкжиегін кеңейтуге ұмтылады.
Аударма арқылы тәрбиелеу: «Үлгілі тәржімә»
Спандияр Көбеев И. Крыловтың 44 мысалын қазақ тіліне аударып, «Үлгілі тәржімә» деген атпен 1910 жылы бастырып шығарады. Бұл еңбектегі негізгі мұрат — жас ұрпақты өнер-білімге, әділетке, адамгершілікке тәрбиелеу.
Алайда ағартушылық жолы жеңіл болмады. Жазушы оқытудың алғашқы күндерінде-ақ байдың мал қорасында қақтығысқа ұшырайды. Сонда Опан ағайдың «Заман — күштінікі мен тістінікі. Төзіп бақ: бауырларың үшін бәріне шыда» деген сөзі оны жігерлендіріп, ісін жалғастыруға дем береді. Мұғалімдік еңбек пен балалар әдебиетін жазуға кірісудің алғашқы кезеңдері осындай ауыр сындармен басталады.
Мектепке арналған хрестоматия: «Үлгілі бала»
«Үлгілі тәржімәдан» кейін С. Көбеев мектепте және мектептен тыс уақытта оқуға арналған «Үлгілі бала» атты хрестоматиясын 1912 жылы екі кітап етіп шығарады. Бірінші кітапта 62 тақырып, екінші кітапта 32 тақырып бойынша өлеңдер мен әңгімелер берілген.
1-кітап
62 тақырыпқа құрылған өлеңдер мен әңгімелер.
2-кітап
32 тақырыпқа құрылған өлеңдер мен әңгімелер.
Баланың сауатын ашуда ана тілі мен балалар әдебиеті негізгі құрал болғандықтан, Спандияр бұл кітапты өзі құрастырады. Ол: «„Үлгілі бала“ хрестоматиясына Крыловтың өзім аударған мысалдарын кіргіздім, орыс классиктерінің балаларға арнап жазған қысқа әңгімелерін қазақ тұрмысына лайықтап өңдедім және қазақтың бай ауыз әдебиетін пайдаландым. Сонымен қатар жануарлар туралы мағлұмат беретін қызықты қысқа әңгімелер мен мысалдар енгіздім; әр әңгіменің соңына сұрақтар қойдым» — дейді.
Идеялық өзек: шыншылдық, мейірім, білім
- Шыншыл болуға үндеу.
- Әлсізді аялау, қорған болу.
- Өнер-білімге шақыру.
Бұл кітаптың алғашқы беті де Алтынсариннің «Кел, балалар, оқылық» өлеңін еске түсіретін «Мектепке шақыру» өлеңімен ашылады. Өлеңнің түйіні — баланы мектепке ерте жинап, даңғой сөзге ермей, білімге ұмтылуға баулу: өнерлі адам өрге шығатынын, ал надандықтың адамды ілгері бастырмайтынын жеткізу.
Кітап оқу — білімге бастайтын жол
Спандияр Көбеев бала оқыту барысында барлық білімді кітаптан алуға болатынын, ол үшін көп оқу керектігін алдыңғы орынға қояды. Жазушының «Балалар мен ғалым» атты шағын әңгімесі де осы мәселені қозғайды: оқу мәдениеті қалыптаспай, тәрбиелік мазмұн толық ашылмайтынын меңзейді.
Бұл ой К. У. Ушинскийдің: «Оқыту — тәрбиелеудің қуатты органы; бұл органды пайдалана білмеген ұстаз шәкірттерге әсер етудің ең басты және қажетті құралынан айырылады» — деген тұжырымымен үндес. Спандияр Көбеев осы қағиданы берік ұстанады. Ғалым С. Қирабаев та: «„Үлгілі бала“, негізінен, С. Көбеевтің педагогикалық еңбектерінің қатарына жатады» — деп бағалайды.
Еңбек тәрбиесі: қарапайым мысалдың қуаты
«Түскі тамақ пен һәм кешкі тамақ» атты әңгімесінде жазушы еңбек етпей ішкен астың дәмсіз, ал еңбекпен шаршап келіп ішкен ас ерекше дәмді болатынын салыстыра отырып, бала санасына «еңбексіз ауыз тұшымас» деген ұғымды орнықтырады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, Спандияр Көбеевтің балаларға арналған шығармалары ұлттық балалар әдебиетінің қорын байытып, ағартушылық ойды нығайтты. Ол жазушылық еңбегін ұстаздық миссиямен ұштастырып, жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беруде елеулі еңбек сіңірді.