Шыны сол ғой енді
Аялдамадағы уағыз
Трамвайды ұзақ күткен аялдамада оны бір топ жігіт тоқтатты. «Ассалаумағалейкум, аға», — деп қосарлана амандасып, бірден әңгімеге кірісті.
Үшеуі де көзге бірден түсетіндей біркелкі киінген: ақ тақия, ақ туфли, ақ шалбар, сыртынан ұзын етекті ақ көйлек, оның үстінен қара желеткі. Сақалдары да бар. Жас шамалары — жиырманың ар жағы, бер жағы.
«Бес парыздан бастаймыз»
Толықша, қараторы жігіт сөз бастап, үлкендерді «мұсылмандықты біле бермейді» деп кесіп айтты да, ең әуелі иман сөзін үйрететінін мәлімдеді. Жанындағы ұзындау арық сары жігітті иегімен нұсқап: «Қазір иман айтады, сіз ілесе қайталайсыз» — деп, қарсы пікір айтуға мұрша бермеді.
Көрініс
«Мен буынға бөліп, созып айтам, сіз қайталайсыз», — деді арық жігіт тамағын кенеп алып. «Лә-иллаһа илла Аллаһ…» — деп созғанда, ол үндемей қалды.
Толықша жігіт: «Жайлап айт», — деп түзетті. Қайталап айтылғанда, ол өзі жалғап жіберді: «…Мұхаммадүр расул-Аллаһ».
Үшінші жігіт, шоқша сақалын өсіріп жібергені, таңырқай араласып: «Аға, сіз біледі екенсіз ғой, бағанадан неге айтпайсыз?» — деді.
Сұраққа жауап орнына шақыру
Ол жігіттердің сөзін бөліп, кім екендерін, қайдан келгендерін сұрады. Олар университетте оқитынын, сабақтан кейін мешітте дәріс алатынын, кейін көшеде уағыз айтатынын айтты.
Мақсаттары — адамдарды «дін жолына бұру», кеңестік дәуірде «тұралап қалған» дінді қалпына келтіру. Сөздері жаттанды, кітаптан оқып тұрғандай еді.
Ол Толстойдың «Казактарындағы» шешен күзетінің «Лә иллаһа илла Аллаһ…» деп қосылып айтатын тұсын еске алып, бір сұрақ қойды: иманды «үйіріп жүру» деген не, бұл міндет пе, жоқ па?
Аз-кем кідірістен соң, жауап қайтадан дайын қалыпқа түсті: «Аға, жүріңіз, мешітке барайық… имам бар, кең отырып сөйлесеміз».
Ол трамвай келіп тоқтағанда, жұртқа ілесе есікке ұмтылып бара жатып бұрылып: «Дүмше молда — дін бұзар» — дегенді естеріңде ұстаңдар, деді.
Еске түскен Науан
Бұл оқиғадан бері бір жылға жуық уақыт өткенде бәрі қайта ойға оралды. Себебі ол моншадан қайтып келе жатып Науанды көріп қалды: бір кеңседе, бірақ басқа бөлімде екі жыл қатар істеген, Наурыздың алдында жұмыстан шығып, қалаға кетіп қалған танысы.
Іскерлік пен ықылас
Науанның мойнында бір бөлімнің есеп-қисабы, компьютерлік операциялар, мемлекеттік мекеменің қаптаған іс-қағаздарының қомақты бөлігі болатын. Басқалар қиналатын шаруаны ол жеңіл бітіретін. Іскерлігі басшылықтың да көзіне түсе бастаған.
Ең ұнайтыны — мінезінің жұғымдылығы мен ойының ұшқырлығы еді. Бірде әріптесі Әнипаның: «Кабинетте намаз оқиды, госучреждениені богадельняға айналдырды…» — деп бұрқылдағанын да естіген.
Күмән тудырған күй
Науанның сөздері көбіне пәнидің баянсыздығына тірелетін: «Кішкентай бір жақсылық — бақилық ғұмырымызға салған депозит» дейтін. Байлық, қызмет, отбасы деп асыра сілтеуді күнәға балап, бес парызды өтеуге үндейтін.
Әуелде қызық көрінді. Бірақ кейін ойына күдік кірді: неге бұл жас жігіт өз кезеңінің қызығынан жерінеді, неге үй болуды, қызметті ойламайды, неге ылғи «пәниді тәрк етуге» әзір тұрған жолаушыдай әсер қалдырады?
Ізденіс және ақпараттың салмағы
Ол Науанның діни деңгейін барлап көрмек болды. Өзінің бір әдеті бар: ойға алғанын түбіне жеткізіп, қарсы жақты мүдіртуге тырысады. Оның үстіне қазір ғаламтор заманы — ақпаратты тез табасың, тек миға сыйдырып, орнымен пайдалана білсең болғаны.
Осылайша бұрын қашқақтап жүрген салаға кіріп кетті де, діннің «бір ғана тақырып» емес екенін сезінді: ғылымға да, саясатқа да, тарихқа да, тіпті экономиканың да талай қырына барып тіреледі. Бұл — кез келген адам бір-ақ демде игеріп кететін дүние емес.
Науан қалаға кеткен соң ел ішінде алып-қашпа сөз көбейді: «Арабияға оқуға кетіпті», «соғыс жүріп жатқан елге кетіпті», «Қазақстанды аралап, теріс ағымға тартып жүр екен», «қызметі — далауатшы» деген секілді.
Қайта қауышу
«Ассалаумағалейкум, аға», — деп Науан баяғы ақжарқын қалпымен құшақтай алды. Сәлем-сауқаттан соң үйге шайға шақырды. Науан болса: бір жұмысты бітіріп, қасындағы жолдасын алып келетінін айтты.
Науанның серігі
Серігі — жасы үлкендеу көрінетін Амангелді, қысқаша «Аман» дейді екен. Айтқанына қарағанда, өз ауданынан, қалада заңгер болып істеген, екі жоғары білімі бар, үйленбеген.
Бәйбішесі «балаларды шай ішкіз, тергей бермей, кейін үлгересің» деп тоқтатқан соң, дастарқан жайылып, шай берілді.
«Қай ағымдасыңдар?» деген сұрақ
Шайдан кейін есік алдындағы алма ағашының түбіндегі сәкіге жайғасып, сөз басталды. Екеуі де ауыл аралап, уағыз айтып жүргендерін сенімді үнмен жеткізді. Сөздері — қалада кездестірген әлгі жігіттерден аумайтын.
Ол іркіліп қалмай, сұрақты төтесінен қойды: «Толстой, Кусто, Мұхаммед Әли мұсылмандыққа келгенде оларға кім уағыз айтты? Ал сендердікі “далауатшы” деп естідім — қай ағымдасыңдар?»
Жауап тағы да қалыпты сүрлеуге түсті — жаттанды уәждер, ортақ сөздер.
Түйінді уәж
«Өкімет сендерді оқытты, маман қылды. Бірің заңгерлікті, бірің өз ісіңді тастап, әп-сәтте “дін қызметшісі” болып шықтыңдар. Арабша қаріп танымайсыңдар, кириллицамен оқисыңдар. Онда діни өре бастауыш деңгейден аспай тұр емес пе?»
«Иман, намаз, ораза, садақа — жөн. Бірақ одан әрі кімге, нені үйретесіңдер? Бес жылдық академиялық біліміңді іске жарата алмаған адам бес парызды естіп алып, бірден тұлға болып шыға келе ме?»
Амангелді амалсыз жымиып: «Аға, уағызды бізге сіз айттыңыз ғой», — деді. Науан болса қолындағы шыбығымен жерді сызып, үнсіз отырды; тыңдағаннан гөрі өз ойына батқандай.
Ол соңғы сөзін байыппен қорытып салды: кейбірі ешкімнің үгітінсіз-ақ жүрегімен келеді; ал қазақтың исламға келуі — өз алдына ұзақ тарих. Барлығының түбіне бір адамның миы да, ғұмыры да жетпейді. Бір құдай, екі дүние барын мойындаған адам өз өресінде құлшылық қылып, өз тірлігін тыныш жасаса — сол да жарасып тұрғандай.
Ал «кәпірге қарсы ғазауат» жариялағандар да, балаларды жиып алып зікір салдырғандар да өзін хақ жолдамыз дейді. Бірақ діннен хабары аз жастардың соған еріп кетуі оп-оңай. Сол жастардың обалы үшін жауапты біреу бұл дүниеде де арқалауға тиіс.
Әңгіме әрі қарай өрбімеді.
Науан орнынан тұрып: «Сіздің әңгімелеріңіз адамды сергітіп, ширықтырады… кейде осындай сәттерді сағынасың», — деді.
«Онда сағындырмай жиі келіп тұрыңдар», — деп шығарып салды.
Түнгі жаңалық
Олар қақпадан шыққанда түн қараңғыланып қалған еді. Үйге кіріп, теледидар қарап отырған бәйбішесінің жанына жайғасты. Жаңалықта исламның теріс ағымына түсіп, лаңкестікке қатысқан қазақ жастары туралы қылмыстық істер қозғалғаны айтылып жатты.