Дұшпанның тобына сілте

Ерлерді елге таныту ниетімен, жауынгер тұлғасы туралы қолдан келгенше жазып, тіл жеткенінше айтып отырмын. Көзбен көріп, қолмен өсірген (әрине, әскери мағынада) ел азаматтары — жігіттер — жауынгерлердің әскери мамандықтары мен кәсіптерінің әр түріне байланысты, майдан оқиғаларынан алынған шынайы мысалдарды келтіріп, аттарын қағаз бетінде қалдырсам деймін.

Найзадан қол босаған шақта, асығыста, шала-шарпы жазылған күнделік дәптерімдегі бірнеше жазбаны осы күйінде сізге тарту етпекпін. Амандық болса, уақыт табылса, тақырыптың қалған әңгімелері кейін жазыла да, айтыла да жатар. Барлығы жиырма әңгіме болып түйінделмек.

Мәскеу түбіндегі қара суық

Мәскеу өлкесіндегі қырғын соғыстың кезі. Ноябрьдің 26-сы. Жерге шідеріден жоғары қар түскен. Солтүстіктен соққан қара жел кісінің өңменінен өтіп барады.

Немістің басым күшінің алдына көлденең түсіп, Мәскеуге қарай жібермей бөгет болып, күніне үш-төрт шабуылын тойтарып, С. қыстағының маңайында жанталасып соғысып жатқанымызға төртінші күн болғанда, мені күтпеген жерде дивизия штабына шақырды.

Көптен ұйқы көрмеген генерал қатты қажыған екен. Сәлемімді алып, орындыққа ишара етті. Темекісін тұтатып, біраз ойланып, мені екі рет басымнан аяғыма дейін шолып шықты да, бір нәрсені ұмытқан адамдай, сөзін бірден бастай қоймады. Бұрын мұндай мінезін аңғармаған соң, мен де үнсіз күттім.

Менің де қызулыққа салынған сөзім шығып кетті. Генерал менің ішімдегі қынжылысты сезгендей жұмсара күлімсіреп: «Болған оқиғаны толық баяндаңызшы, мен тек шетін ғана естіп едім», — деді.

Түнгі жорық: десятидворкадағы соққы

Кеше неміс бізге үш рет шабуыл жасады. Жігіттер тиісті сыбағасын беріп, қайтарды. Ымырт жабыла жау тыншығандай болды. Сағат кешкі тоғызда бақылаушыларым десятидворканың әр үйіне суыққа шыдамаған немістер 20–30-дан кіріп қонғанын хабарлады.

500–600 метр жақындағанда қаруды орналастырып, ұйқыдағы немістерді дүрліктіру үшін зеңбіректің болат тесетін он оғын тоқтаусыз жібердік. Олар үйден лап қойып көшеге шыққанда, пулеметтен 500 оқ жаудырдық. Миномет те дамыл таппады — жетпіс минамен «сәлемдеме» жолданды.

Біз келген жолымызбен қайта шегіндік. Қыстақтан екі шақырым ұзай бергенде, немістер біздің тұрған орнымызды таң атқанша ауыр минометпен төпеледі — бірақ оқтың бәрі айдалаға кетті.

Батальонға жетісімен жиырма шақты автоматшы жібердім. Олар 120 немістің өлігін санап, документтерін жинап әкелді. Бұл істі қарамағымдағы командирдің біріне тапсырғым келген, бірақ «көңілдегідей орындай ма?» деген қауіп жеңіп, өзім бардым.

Бұйрық пен сенім: жаңа орын

Полковник Серебряков қол қоюға қағаз ұсынды. Генерал оқып, қол қойды да: «Соғысқа батальонмен жиырма жеті рет дұрыс ұрыс өткіздің, бес рет қоршауды қақ жарып шықтың… сеніп, жоғарылатып, жаңа орынға тағайындап отырмыз», — деді.

Сөзінің ең салмақтысы мынау еді: «Біздің армияда сенен басқа полк командирі аға лейтенант жоқ». Қағазды қолыма ұстатып, қолымды қысты.

Қыстың қыспағы, соғыстың тоқтаусыздығы

Арада тағы талай ұрыс өтті. Ресейдің қақаған қысы еңсесін басып, аяз бет қарып, түкірген түкірікті жерге түсірмейтін шақ. Суықтан сақтайтын шолақ тон, қолғап, киіз етік — бәрі бар, бірақ ең ыстық қорғанысымыз сол: ұдайы майдан.

Үш күн ішінде бірде алты сағат, бірде он екі сағат, бірде он сегіз сағат дамылсыз табан тірескен соғыс болды. Соңғысында оқ тиіп, жараланып, командалық пунктте жатырмын. Батальондармен байланысым — телефон арқылы ғана: көзбен көріп, өзім барып реттеуге дәрмен жоқ. Ал соғыс саябыр табар емес, хабар да қуанта қоймады: екі жақтың да шығыны көп.

Мұқаметқұл Сламқұлов: сабыр мен табандылық

Полкке тағайындалғанымда, өз батальонымды кімге тапсырамын деп көп толғандым. Екі күн ұйықтамай, сенімді адам іздеп жүріп, кіші лейтенант Мұқаметқұл Сламқұловқа тоқтадым да, оны бірінші батальон командирі етіп белгіледім.

Соғысқа дейін Қазақстанда газет қызметкері болған Мұқаметқұл — орта бойлы, кең маңдайлы, мөлдір көзді, келбетті жігіт еді. Ең бастысы: табанды, сабырлы, ісін ақылға салып, түбін ойлап істейтін жүректі командир.

Телефонмен екінші батальон командирі: «Өзіммен жеті-ақ адам қалды. Не бұйырасыз?» — деді. Мен: «Жеті адамыңды алып, Мұқаметқұлдың қарамағына он басы болып соғыс», — дедім.

Көп ұзамай үшінші батальон командирі: «Жалғыз өзім-ақ қалдым. Не бұйырасыз?» — деді. Мен: «Мұқаметқұлдың қарамағына барып, қатардағы солдат болып соғыс», — дедім.

Ол намыстанып сөз қайырмақ болды. Мен қатқыл кесіп: «Шеніңді міндет қылмай, солдат болып соғыс», — деп тоқтаттым.

Бес минут өтпей телефон шырылдады: «Бәуке… тұрдым, тұрдық. Не болса да», — деді Мұқаметқұл. Сол күні полк тағы бірнеше шабуылды тойтарып, кеш бата қарсы шабуылға шықты. Біраздан соң Мұқаметқұлдың батальоны бір кірпіш зауытынан немістерді қуып шығып, басып алды.

Кейін тексерсек, оқ пен жарылыстың ішінде екінші, үшінші батальон командирлері өз адамдарын таппай адасып қалған екен. Ал жігіттер орнынан қозғалмай, өлермендікпен соғысқа қатысып отырғаны анықталды. Қиын шақта қуат болғаны — ер намысына тиер екі ауыз мақалдың оты.

Жол түйіні үшін арпалыс

Темір жол мен тас жолдың айқасқан жері — соғыстың түйіні. Бірімен поезд, бірімен машина, арба жүреді. Ресейдің қалың орман, шалшық саз, жолсыз өлкесінде ұзақ қимылдың бәрі жолға тәуелді. Сондықтан қыстақ та, қала да — көбіне жол бойында. Қорытып айтқанда, Волоколамскінің шығыс жағындағы қанды арпалыстардың көбі жол үшін, жол бойында өтті деу қателік емес.

41-жылдың ноябрьдің 17-сі. Жалпы майдан жағдайына ұзақ тоқталмай-ақ, сол күні көзбен көрген оқиғаның бірін шолып өтейін.

М. стансасы: 120 атқыштың айласы

Екі жолдың айқасқан жеріндегі М. стансасын лейтенант Филимонов басқарған 120 атқыш үш күннен бері қорғап жатыр. Жер қақаған тоң. Белге қыстырған шағын күректің өзі өтпейді — белуардан келетін окоп қазу мүмкін болмады.

Таңертең он бес самолет келіп бомбалап, артынан зеңбірек пен миномет оқтары жауды. Бас көтертпейді. Түске дейін бес сағат бойы төпеледі. Мұндайда ой-шұқыр іздеп, жер бауырлау қорқақтық емес — тірі қалудың соғыс заңы.

Жүз жиырма жігіт стансадан тұра қашты. Неміс жағынан «һалт!» деген айғай шықты да, атыс тыйылды. Немістер орманнан шығып, сап түзеп, стансаға кірді. Қызыл әскер қашты деп сеніп, командирі солдаттарын үй-үйге тонауға таратып жіберді. Қарауыл да қойылмады. Бейғам қалды.

Үш жақтан бірден атылған мылтық үні мен «уралаған» айғай бейқам жауды жайпап өтті. Немістер үйлерден дүркірей қашты: бірі тонағанын құшақтап, бірі шалбарының түймесін сала алмай, командирінің айғайын тыңдамай, бет-бетімен орманға қарай зыта жөнелді. Орман 500–600 метр еді. Оққа ұшқандары құлап қалып, амандары дегбірсіз безді. Біздің жігіттер өкшелеп қуды.

Қысқасы, немістердің 300 өлігін санадық. Қалғаны орманға безіп кетті. Жаралылардың қаншасы екенін дәл айта алмадық.

Бұл ұрыс — біздің жігіттердің батырлық пен батылдықты, тапқырлық пен табандылықты бір арнаға тоғыстыра алғанының бір айғағы.