Көркем филос

Білім жолы және әдебиетке бет бұру

Ғабит Мүсірепов қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданында дүниеге келді. Алғаш ауыл молдасынан арабша хат танып, кейін екі жылдық ауылдық орыс мектебін, одан соң төрт жылдық жоғары басқыш орыс мектебін тәмамдады. Орыс мектебінде жүргенде классикалық орыс әдебиетін оқуы және ауыл мектебіндегі әдебиет пәнінің мұғалімі Бекет Өтетілеуовтың ықпалы болашақ қаламгердің әдебиетке құштарлығын күшейтті.

Орынбордағы жұмысшы факультетінде (рабфак) оқуы оның әдеби дайындығын тереңдетіп, эстетикалық талғамын қалыптастырды. Осы кезеңде алғашқы көлемді туындыларының бірі саналатын «Тулаған толқында» повесін жазды. Кейін баспа орындары мен партия-кеңес мекемелеріндегі жауапты қызметтерді қатар атқара жүріп, шығармашылық жұмысын бір сәт тоқтатпады.

Алғашқы прозалық ізденістер және стильдің орнығуы

1920–30 жылдары жарық көрген «Қос шалқар», «Көк үйдегі көршілер», «Шұғыла», «Талпақ танау» сияқты әңгімелері, сондай-ақ «Бір адым кейін, екі адым ілгері» повесі қазақ әдебиетіне жазу мәнері қалыптасқан, көркемдік мүмкіндігі кең жаңа суреткердің келгенін аңғартты.

Аналар тақырыбы: рухани биіктікке көтерілген образ

Ғ. Мүсірепов шығармашылығының бір белесі — аналар туралы новеллалар топтамасы. «Ананың анасы», «Өлімді жеңген ана», «Ашынған ана», «Ананың арашасы», «Ер ана», «Ақлима» секілді туындыларында жазушы қазақ әйелінің жиынтық бейнесін жасап, Әйел-Ана тұлғасын адамгершілік пен қайсарлықтың символына айналдырды.

Бұл әңгімелердің кейбірі М. Горький дәстүрімен сабақтас болғанымен, ана бейнесі қазақы мінез-құлық, тұрмыс пен таным арқылы өзіндік көркем өрнекпен ашылды.

«Қазақ солдаты»: соғыс тақырыбындағы ірі бетбұрыс

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар тұста жазылған «Қазақ солдаты» романы қазақ прозасындағы соғыс тақырыбына арналған ең елеулі алғашқы туындылардың бірі болды. Басты кейіпкер Қайрош Сарталиевтің прототипі — соғысқа бастан-аяқ қатысып, Кеңес Одағының Батыры атанған Қайырғали Смағұлов. Романда халықтың патриоттық рухы, ауыр жылдар шындығы, ерлік пен төзім көркем жинақталған бейнелер арқылы нанымды сипатталады.

«Оянған өлке» және «Жат қолында»: тарихи кең тыныс

Жазушының аса ірі еңбектерінің бірі — «Оянған өлке» тарихи романы. Шығармада революцияға дейінгі Қарағанды өңіріндегі өндірістің бой көтеруі, қазақ жұмысшыларының қалыптасу үдерісі, әлеуметтік тартыстар мен дәуір мінезі кең панорамада суреттеледі. Роман қазақ прозасының биік жетістіктерінің қатарынан орын алды.

Осы желінің заңды жалғасы — «Жат қолында» романы. Онда 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы өндіріс ошақтарын шетелдік күштердің билеп-төстеуі, халық тұрмысы мен өңірлік әлеуметтік шындық тарихи тереңдікпен бейнеленеді.

Шағын жанрдағы шеберлік және «Кездеспей кеткен бір бейне»

Ғ. Мүсірепов әңгіме, новелла, повесть жанрларын дамытуға айрықша үлес қосты. Прозадағы ең көрнекті туындыларының бірі — «Кездеспей кеткен бір бейне» повесі. Қара сөзбен жазылған поэма іспетті бұл шығармада азаматтық ерлік, өнердің қадірі, адамгершілік өлшемдері және махаббат терең лиризммен өріледі. 1968 жылы осы кітап үшін Абай атындағы республикалық сыйлық берілді.

Драматургия және кино

Ғ. Мүсірепов — қазақ драматургиясының да ірі өкілі. Ол «Қыз Жібек» операсының либреттосын жазып, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Амангелді», «Ақан сері — Ақтоқты» пьесаларын дүниеге әкелді. Бұл шығармалар театр репертуарынан берік орын алып, кейбірі шетел сахналарында да қойылды.

Жазушының туындылары негізінде кинофильмдер түсірілді. «Амангелді» фильмі (1938) қазақ кино өнерінің алғашқы баспалдақтарының бірі ретінде аталады.

Публицистика, сын және күнделік

Мүсірепов очерк, публицистика және әдеби сын жанрларында да өнімді еңбек етті. «Уақыт іздері», «Суреткер парызы», «Заман және әдебиет» сияқты еңбектерінде ол әдебиеттің қоғамдық жауапкершілігін, көркемдік өлшемнің беріктігін, өнердің халықтық болмысын талдады.

1970 жылдан бастап күнделік жүргізуді әдетке айналдырып, жүздеген қойын дәптер қалдырды. Кейіннен оның жазбалары «Күнделік» атты жинақ болып жарық көрді.

Қоғамдық қызметі және азаматтық ұстанымы

Ғ. Мүсірепов бірнеше мәрте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды, сондай-ақ Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы қызметін атқарды (1974–1975). Ол мәдениет пен әдебиеттің ғана емес, қоғамдық ойдың да дамуына ықпал еткен тұлға ретінде бағаланады.

1932 жылы елді жайлаған ашаршылық жайын көтерген «Бесеудің хатына» қол қоюы оның азаматтық жауапкершілігін айғақтайды. 1937 жылы Бейімбет Майлинге араша түсуі де — ұстанымынан таймаған қайсар мінездің бір көрінісі ретінде ел есінде қалған оқиға.

Марапаттары және мойындалуы

Жазушы еңбегі жоғары бағаланып, мемлекеттік марапаттарға ие болды: бірнеше мәрте Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы ордендерімен және медальдармен марапатталды. Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі атанды (1958), Социалистік Еңбек Ері (1974), Қазақстанның халық жазушысы (1984) атақтары берілді.

Тәуелсіздік жылдарында да есімі ұлықталып, бірқатар жер-су атаулары мен мәдени мекемелерге Мүсіреповтің аты берілді; балалар мен жасөспірімдер театры оның есімімен аталады.