Үйсін тайпаларының ерекшеліктері
Үйсіндер мемлекетінің пайда болуы
Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында Алтай, Оңтүстік Сібір және Шығыс Қазақстан аумағында кейін «ғұн» атауымен белгілі болған тайпалық одақ қалыптаса бастады. Ал б.з.д. I мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап Байкалдан оңтүстікке қарай, әрі Ордосқа дейін созылған дала мен шөлейт өңірлерде қарапайым мал шаруашылығымен айналысқан этникалық құрамы әртүрлі тайпалар көшіп-қонып жүрді.
Осы кеңістікте б.з.д. IV–III ғасырларда Солтүстік Қытай шекарасына дейінгі жерді мекендеген екі ірі бірлестік ерекше көзге түсті: Сюнну және Дунху. Қытай деректерінде «сюнну» атауы «солтүстіктегілер» деген мағына береді.
Үйсіндердің қоныстануы мен саны
Қытай жазбалары Қазақстанның оңтүстік бөлігін үйсіндер мекендегенін атап өтеді. Олар Шу мен Талас өзендерінің бойында, сондай-ақ Қаратаудың шығыс беткейлеріне дейінгі аумақта қоныстанған. Шығысында Тянь-Шань тауларының шығыс бөлігіне, солтүстігінде Балқаш көлінен Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауына дейін жеткен.
Шаруашылығы мен қолөнері
Үйсіндердің негізгі кәсібі — мал шаруашылығы. Олар жылқы, қой-ешкі өсірген. Сонымен бірге егіншілік болғаны да археологиялық және жазба деректермен дәлелденеді.
Қаңлы елі туралы қытай деректері
Қытай жазбаларында Қаңлы елі туралы мол мәлімет сақталған. Қаңлылардың тайпалық одағы Сырдария өзенінің орта ағысы бойын мекендеген. Негізгі шаруашылығы — мал шаруашылығы.
Біздің заманымыздың алғашқы кезеңінде Қаңлы елі қуатты бірлестікке айналды. Қаңлылар Ташкенттен Ферғанаға дейін, сондай-ақ Қаратаудан Таласқа дейін созылған аумақтарды қоныс еткен.
Ғұндар: атауы, деректері және күшеюі
Сюннулар хунну немесе ғұндар деп те аталады. Әсіресе б.з.д. III ғасырда олардың қуаты мейлінше артты. Бұл атаудың шығу тегі нақты анық емес, алайда «ғұн» атауы кейінірек «сюнну (хунну)» атауынан тараған болуы мүмкін деген болжам бар.
Ғұндар туралы деректер қытайтанушы ғалымдар Н. Я. Бичурин мен Н. Кюнер еңбектерінде кең қамтылған. Олардың тарихын зерттеуге А. Н. Бернштам, Л. Н. Гумилев, Н. И. Конрад сияқты ғалымдар елеулі үлес қосты. Қазақстандық зерттеушілердің қатарында К. М. Байпақов және басқалар бар.
Үйсіндер қоғамының дамуы (ғұндар мысалындағы қоғамдық құрылым)
Тарихи деректер ғұндардың 24 руға бөлінгенін көрсетеді. Оларды ру басылары мен ақсақалдар басқарған. Рулық құрылыс аясында ақсақалдар кеңесі және халық жиналысы сияқты институттар қызмет атқарды.
Жиналыстар мен дәстүр
Жиналыстар жылына үш рет — бірінші, бесінші және тоғызыншы айларда өткізіліп, онда ру басылары мемлекеттік істерді талқылаған. Сонымен қатар ат жарысы мен түйе жарысы сияқты сайыстар ұйымдастырылған.
Әлеуметтік теңсіздік және меншік
Патриархаттық-рулық құрылыс негізінде жаңа қоғамдық қатынастар қалыптасып, теңсіздік пен таптарға жіктелу үдерісі күшейді. Қабірлерден табылған бұйымдар мен қымбат маталар үстем топтың байлығын айғақтайды.
Қытай саяхатшысы Сыма Цянь жазбаларында малға әулеттік әрі жеке меншік болғаны айтылады. Тайпалар ұжым болып көшіп жүргенімен, әрқайсысына бөлінген жайылымдық учаскелер болған.
Билік жүйесі және әскери иерархия
Елді шаньюй басқарды, оның қолында кең өкілеттік болды. Одан кейін түменбасылар тұрған: олар, әдетте, шаньюйдің ұлдары, інілері немесе жақын туыстары болған.
- Барлығы 24 түменбасы болған, әрқайсысының көшіп жүретін өз жерлері болған.
- Түменбасылар өз иеліктерінде мыңбасылар мен жүзбасыларды тағайындаған.
- Лауазымдар мен жоғары шендер мұрагерлікпен берілген.
Шаруашылық: көшпелілік және егіншілік
Ғұндардың өмірінде мал шаруашылығы басты орын алды. Олар жылқы, ірі қара, қой-ешкі өсірген, кейбірі түйе мен есек ұстаған. Негізінен көшпелі мал шаруашылығы үстемдік етіп, шөбі қалың, суы мол өңірлерге қарай маусымдық көшіп-қонып отырған.
Сонымен бірге ғұндар отырықшылық пен егіншілікті де меңгерген. Жазба деректер оларда тары өсіру кең тарағанын айтады: тары ерте піседі және көп жағдайда суаруды қажет етпейді. Археологиялық олжалар — темір орақтар, шойын түрендер, қол диірмендер, тас үккіштер, сондай-ақ тұрғынжайлардан табылған астық сақтайтын ұралар — егіншіліктің болғанын нақтылайды.
Ғұндардың қоғамдық құрылымы ұлыстық жүйеге сүйенді, сонымен қатар рулық институттар да сақталды.
Құлдық туралы дерек
Ғұндарда соғыс тұтқындарынан және бағынышты аймақтар халқынан құралған құлдар болған. Олар үй қызметшілері, бақташылар, қолөнершілер және жер өңдеушілер ретінде пайдаланылған.