Жарық айлы түн еді, Аспан бұлтсыз ашық

Ауыл ұйқысы және күзет үні

Өзек бойына шашырап қонған ақ шұбар ауылдар әр жерде, құстың ұядағы жұмыртқасындай болып, өз жарасымымен дөңгеленіп отыр. Ауылдардың көпшілігі ұйқыда: түңліктері жабылған ақ үйлер ай сәулесіне маңқиып, қара үйлер тұнжырап, түн тыныштығына бойсұнғандай.

Қотандағы мал да тегіс жусап жатыр. Ара-тұра даланы жаңғырта күзетшілердің айғайы естіледі; әр жерде бірен-саран ит үріп қояды. Сарылған дауыс дағдылы ұранды созып айтады — сол үн түн ұйқысын әлдилеп, тыныштыққа шақырғандай.

Неге әбігер? Екі елдің кегі

Үлкен үйлердің арасындағы кермеде әр ауылда ерттеулі аттар суып тұр. Араларында жарау бәйгілер, дәмелі жүйріктер де бар. Бүгін бұл ауылдардың қалың жылқысындағы сәйгүліктің көбі кермеге байланып қойған: әлдеқандай дыбыс шықса, тықыршып, пысқырып, кейбірі жер тарпып елеңдейді. Бұлар түстен бері мініліп, бусанып келіп, жаңадан байланған аттар.

Бұл әбігердің себебі — Терісаққан мен Қарағанды болысының ескі жаулығы. Екі ел екі дуанға қарайды, руы бөлек, бір-біріне алыс. Жақындастыратын жалғыз нәрсе — жазғы жайлау. Екеуі де малды, кісілі, жуандайтын соқтыққыш ел. Сол жуандардың бақталасы мен қияңқы мінезі екі жақты ушықтырып, аңдысқан өштікке айналдырған.

Кеңөзектегі өзек ауыл: Досбол

Бүгін түнде Кеңөзекте отырған бес-алты ауыл — оқиғаның қайнаған ортасындағы ауылдардың бірі. Өйткені мұнда Терісаққанның ең жуан жері — Досбол ауылы отырған. Терісаққан Қарағандымен алысса, Досболдың нұсқаған бетімен барып қағысады. Барымта да, айтыс-тартыс та — бәрі Досболға мәлімделеді; кеңес те көбіне сол үйдің алдында болады.

Биыл Досбол «Қарағандыны жуасытамын» деп батыл қимылдап, Қарағандының басты ауылдарының бірі — Айдардан жуықта отыз жылқы барымта алған. Бес-алты күн бұрын қуғыншылар келіп, сөз ала алмай қайтқан. Содан бері Терісаққан, әсіресе Досбол маңындағы ауылдар, Айдардан жауап күтеді.

Досболдың сүйеніші: Қалбағай

Сақтықтың ішінде Досболдың ерекше сенетін бір жігіті бар: жылқышысы Қалбағай — жесір кемпірдің жалғыз баласы. Қалбағай отыздар шамасындағы кең жаурынды, дөңгелек денелі, қайраты мен жүрегі өзгеше, шоқша сақалды қара жігіт. Терісаққан ішінде оған «Қарағандыдан шыққан жаудың албастысы» деген атақ та тараған.

Қалбағайдың қапысы жоқ: қыстың боранды түнінде де, айсыз қараңғыда да жылқыдан бір күн қалмайды. Қар төсеніп, мұз жастанып жүріп, шүйгінді ерте есептейді; қосты бастап көшіріп, малды жұттан, қасқырдан, жаудан, жазда барымташыдан аман сақтайды. Жылқы да оны танығандай: асау біткен Қалбағай қуғанда қалтырап, қаша алмай қалады.

Қара бұлттай хабар

Бүгінгі күннің қаупі бөлек еді. Түстен кейін далада жүрген түйеші Қарағанды жақтан шыққан бір топ жауды көрген. Айтуынша, алыстан көрінсе де, жау қарасы мол, жүрісі қатты, беті — Кеңөзек маңындағы ел сияқты. Кеңөзектен құнан шаптырымдай жердегі Қызылтасты бетке алып келе жатқандай болған.

Шолғыншылар кешке қарай ұзап шығып, жер шала алмады: «Қапыда айрылып қалармыз, енді жауды ауылда, жылқыдан тосайық. Не болса да, өздері келгенде қақтығып көрейік», — десті. Ел жатар шақта жылқыда жүргендер: «Жау соқтықса, таң ата жылқы иіруінде соқтығады, соған дейін тамақ ішіп келейік», — деп ауылға қайтты.

«Аттан! Аттан!»

Жігіттер Досболдың үйінде ас ішіп, екі елдің жайын, Қалбағайдың мықтылығын, Қонақайдың жүрісін сөз етіп отырғанда, Досбол ауылының солтүстік жағында — өзеннің ар жағындағы ауылдан — шуылдаған дауыс естілді. Үй ішіндегілер тына қалып, «Бұл не?» деп елеңдеді.

Тысқа шыққан ер-азамат қарбаласып, сойыл-қаруын іздеп, бірі ілгері, бірі кейін жүгірді. Кермедегі ат-айғырлар да тыныштыққа сыймай, тықыршып, пысқырып, байлаулы тұрса да кермені сүзгісі келгендей елірді. Кейбірі жігіт мінгенше шыдамай, шыр айналып, сабырсыздана берді.

Ауыл кәрілерінің: «А, Құдай, сақтай гөр!.. Жаманшылығыңнан сақта!» — деген зарлы тілегі естілді. Біреулер оны тоқтатпақ болып: «Қайтушы еді!» — деп қайрат берген. Әйелдер мен бала-шаға жүрегі дірілдеп, қорқыныш пен белгісіз қызықтың арасында бір-біріне тығылып, топтанып тұрды.

Аздан соң ауылда еркек атаулы қалмады. Досболдың өзі де кетті. Әйелдер мен бала-шағаның ортасында Қалбағайдың кәрі шешесі Ұмсындық та бар еді. Ол белгісіз қауіптен жүрегі қобалжып: «А, Құдай, ақсарбас!.. Кеселділердің отына күйгізе көрме, қарағымды! Жалғыздың жары — Құдай!» — деп тілек тіледі.

Ұмсындықтың жалғыз сүйеніші — аға-бауыры жоқ Қалбағай. Жасы отызға таяп қалса да, кедейліктен қалың малын түгел төлей алмай, әлі күнге шаңырақ көтермегені кемпірдің кеудесін тіліп өтетін бір арман еді.

Түннің у-шуына айналған дала

Ауыл жылқы жақтың хабарын асыға күтті. Аттанған шапқыштар біраз уақыт «қайда, қайда?» деп айқайласып, аттан шыққан бетке қарай қисая шауып кетті. Аздан соң айғай үзіліп-үзіліп, алыстан ғана естілетін болды — жау да, қуғыншы да әлденеше бел асқандай.

Жылқыдан шыққан дауысты естіп шапқан бір ғана Кеңөзек емес: маңайдағы ауылдардың бәрінен де топ-топ болып аттылар көтерілді. Жеті қараңғы түнде жайлаудың белі азан-қазан болды. Күзетші айғайы жиілеп, ит үргені де көбейіп кетті. Әйелдер бір ауылдың сөзіне қанағаттанбай, бірінен-біріне барысып, әңгіме у-шуын үдете түсті.

Бұл кезде жау да, қуғыншы да әуелгі жылқы жатқан жерде емес сияқты: Кеңөзектің басын айналып, елсізге тартып, Қарағандыны бетке алып, оңтүстікке қарай ойысқандай. Алыстан кейде тұяқ дүбірі, кейде сойыл сартылы, кейде үзіліп-жалғасқан айғай естілгендей болады. Сол сарынның ішінде екі-үш рет мылтық үні де гүрс етіп жетті.

Жылқыдағы шолғын: Қалбағайдың түні

Енді Кеңөзектің аяғындағы жылқыға келейік. Досболдың өз ауылымен және көрші ауылдарымен қосқанда, жеті-сегіз жүзге тарта жылқы бар еді. Түйешінің күндізгі хабарын естіген жылқышылар бүгін жауды түн қоюлана берген сайын асыға күткендей.

Қалбағай ымырт жабылған соң, күндіз мініліп қоя берілген боз айғырды ұстап мініп алды. Талай жаумен соқтығысқан жырынды жылқышы бүгін сақтыққа мықтап бекінген: өзге жылқышылардың еңсесін түсірмей, ара-тұра көңілді сөз айтып, ұйқыларын ашып, өзі дамылсыз жылқыны айнала шолып жүрді.

Ел жатар мезгілге таяғаннан бері Қалбағай тіпті ширыға түсті. Кейде жылқыдан жарты шақырым, кейде бір шақырымдай ұзап, қалғып тұрған сайларға жетіп, түнмен бірге демін ішіне тартып, тымағын қолына алып, тына қалады. Бұл кезде боз айғыр да ер-тұрманын сылдырлатпай, пысқырмай, иесінің тілін ұққандай мелшиіп тыңдайды.

Қақтығыс: жау шоғырын көрген сәт

Қалбағай күншығыс жақтан жер шалып, жылқыға қайта таяп қалғанында, күнбатыста ай сәулесі түсіп тұрған боз төбеден самаладай болып жау шоғыры көрінді. Олар үркіп ұшқан қаздардай қиқулап, төбе басында бөгелместен сатырлатып сойыл қағып, қалың жылқыны дүрліктіре өзекке қарай құлай шапты.

Бірақ жылқышы аз. Жаудың жартысынан артығы ұрысқа қалып, өзгелері жылқы соңынан түре қуып, жосылтып әкетпек болып бөлінді. Оларды қуып үш-төрт жылқышы шауып кетті. Екі-үш мәрте қағысқаннан кейін жау да жылқының артынан салды, жылқышылар да шұбатылып қуды.