Оның әрбір тәртібін халқы екі етпей уақытымен орындап тұрады екен
Патшаның оғаш әмірі және етікшінің жауабы
Бұрынғы өткен заманда бір патша болыпты. Халқы оның әрбір әмірін екі етпей, уақытында орындайды екен. Бір күні патша өз-өзіне: «Менің бұйрықтарым халықтың пайдасына келеді, жұртым да мені жақсы көреді. Ендеше, зиянды бір әмір берсем, бәрібір орындай ма?» — деп ойлайды.
Патша уәзірлеріне: «Халыққа түгел хабарлаңдар: Ешкім басына пайда қылмасын!» — деп әмір етеді.
Уәзірлер бұл хабарды жеткізіп келіп, патшаға: «Халқыңыз әміріңізді нақ айтқаныңыздай орындауға кірісті», — дейді.
Патша түнгі көшеде
Патша үндемейді. Түн түскенде үстіне бөтен, ескі киім киіп, бұйрығының қалай орындалып жатқанын өзі көрмек болады. Көшеде жүріп, шеткері бір үйден шамның жарығын байқайды.
Қайыр сұраған адам кейпіне еніп, әлгі үйге кірсе, ішінде бір етікші етік тігіп отыр екен. Етікші қайыршыны көріп, орнынан тұрып, аздап нан береді. Сонда патша:
«Сен патшаның әмірін неге бұздың? Ешкім басына пайда қылмасын дегені қайда? Шам да жақпасын демеп пе еді?» — дейді.
Етікші тайсалмай жауап береді: «Саған онда не бар? Мұндай әмір берген патша да ақымақ. Мен — жарлы адаммын. Күнде төрт теңге пайда қыламын да, төрт теңге зиян қыламын. Соның өзімен күн көріп отырмын. Патша ақылды болса, осыны білер еді».
Жұмбақ сұрақ және үш күндік мерзім
Патша ештеңе демей, сарайына қайтады да, ақылды төрт уәзірін шақыртып алады. Сосын қатқыл түрде: «Күніне төрт сом пайда, төрт сом зиян қыламын деген сөздің мәні не? Үш күн ішінде табыңдар. Таба алмасаңдар, бастарыңды аламын! Өздерің шешпесеңдер де, шешетін адам тапсаңдар — жазадан құтыласыңдар» — дейді.
Үш күн өтеді. Уәзірлер жұмбақты шеше алмайды, шешетін кісіні де таба алмайды. Ақыры патшаға көрінбей, қашпақ болып жүргенде, баяғы етікші өздері іздегендей алдарынан шығады.
Етікшінің шешімі: «пайда» мен «зиянның» сыры
Етікші уәзірлерге: «Патшаның сұрағанын шешіп берсем, маған не бересіңдер?» — дейді. Уәзірлер оған төрт мың ділда беруге келіседі. Етікші ақшаны алып, уәзірлермен бірге патшаға барады.
Етікші патшаға: «Мен күнде төрт сом пайда, төрт сом зиян қыламын» — дегені мынау, — деп түсіндіреді:
- Бір сомды қарызға беремін.
- Бір сомды ескі қарызымды төлеуге беремін.
- Бір сомды құдыққа тастаймын.
- Бір сомды әйелім екеумізге жұмсаймын.
Патша: «Өздеріңе жұмсаған ақшаны түсіндік. Қалған үш сомның мәнін анық айт», — дейді.
Сонда етікші былай деп тарқатады:
- «Бір сомды қарызға беремін» дегенім — қартайғанда өзімді асырар деп балама беретінім.
- «Бір сомды ескі қарызыма беремін» дегенім — мені жасымда асыраған кәрі әке-шешеме беретінім.
- «Бір сомды құдыққа тастаймын» дегенім — күйеуіне тұрмай, қайта келген қызыма беретінім.
Қорытынды
Патша етікшінің тапқырлығына риза болып: «Бұл етікші — ақылды адам екен» — деп, оны өзіне уәзір етіпті.
Бұл хикая бір нәрсені аңғартады: халықтың шынайы тұрмысын білмей шығарылған әмірдің салмағын көбіне қарапайым адам ғана дәл өлшей алады.