Бөген батыр амандасып болуға шыдамай

Қасіреттен — қайтар жол: Бөген батыр, Ақборық және жоғалған егіз

Уақыт өте, Ақборықтың бойына бала бітіп, толғағы жақындайды. Бірақ ноғайлы ханының қыздары Қанікей мен Тінікей Бөген батырдың өзге елден қыз алғанын көре алмай, қызғаныш пен қастыққа бой алдырады. Олар Ақборық босанса, сәбиге зиян келтіруді ойлап, мыстан кемпірмен астыртын келіседі.

Қырық батырдың сапары және Бөгеннің кетуі

«Құтты болсын» айтуға Қырымның қырық батыры келеді. Бірнеше күн қонақ болып, қайтарда олар Бөгенді Еділ–Жайық бойына аңға шақырады: ит қосып, құс ұшырып, бірге сейіл құрайық дейді. Батыр жолдастарының көңілін қимай, еріп кетеді.

Бөген кетерде еліне: «Әйелім босанса, сүйінші сұрап Ақ Жайыққа келіңдер», — деп тапсырады. Батырлар аң қуып, думанды сапарға кіріседі.

Екі сәби, екі күшік: қастандықтың ең ауыр тұсы

Бөген кеткен соң көп ұзамай Ақборық толғатып, бір ұл, бір қыз табады. Ұлының атын Тұрғын, қызының атын Ақбілек қояды.

Мұны естіген Қанікей мен Тінікей Ақборықты алдап-арбап әлсіретіп, екі баланың орнына екі иттің күшігін қояды. Сосын мыстан кемпірді шақырып, «балаларды жоқ ет» деп екі қоржын алтын береді.

Қаралы хабар: Бөгенге жеткен жалған сөз

Ел ішінде «қатыны күшік тапты» деген қорлық сөзді ашық айтуға ешкімнің батылы бармай, ноғайлы жұрты абдырап қалады. Дегенмен бір хабаршы Бөгенге жетеді. Батыр асыға сұрағанда, хабаршы ащы тілмен: «Ақборық қос қара мойнақ күшік тапты» деп жеткізеді.

Бөген не істерін білмей, қырық батырды шақырып, Ақборықты жазалауды бұйырады: дарға асу немесе Құла су аталатын дариядағы аралға апарып тастау. Батырлар Ақборықты дарға қимай, аралға екі күшікпен бірге қалдырып, қайтып кетеді.

Шыңыраудан шыққан өмір: керуен, молда және уәде

Мыстан кемпір тастаған шыңырау мен ел арасындағы жол — сексен күндік шөл. Алайда үш күннен соң қырық нарлы керуен он күн шөл жүріп, сол құдық басына келіп қонады. Су тарта бергенде, қауғаны екі бала жұлып алып қояды. Керуен су ала алмай, шөлден өлетін хәлге жетеді.

Керуен ішіндегі молда: «Құдыққа түсіріңдер, бәрібір шөлден өлеміз» деп түседі. Түбінде қауғаның үстінде отырған екі баланы көреді. Балалар өзін «шыңыраудан туғанбыз» деп таныстырып, су бермей қояды: оларды жарыққа шығарып, олжа беруге уәде етсе ғана көмектесетінін айтады. Молда уәде беріп, екеуін құшақтап көтеріп шығарады.

Тұрғынның қайраты: қорлыққа көнбеген ұл

Керуеншілер уәде еткен сыйын созбақтап, баланы әуре етеді. Тұрғын қорлыққа шыдамай, батырдың тұқымындай айбар көрсетіп, керуеннің қырық нарын және сексен тай жүгін тартып алып, саудагерлерді қаңғыртып тастайды. Олжамен шыңырау басында қалған қарындасы Ақбілекке келеді.

Екеуі жүкті бөліп, киініп, өз тұрмысын түзейді. Ақбілек пен Тұрғын жыңғылдан оқ жасап, құлан-бұлан атып, күнелтеді.

Тұйғынның ізі: әке жүрегін қозғалтқан кездесу

Елге қайғы түсіп, Бөген қара жамылып жатқанда, қырық батыр оны қайтадан Жайық бойына аңға ертіп шығады. Сол жолы Бөгеннің бұрын қашпаған сары ала тұйғыны жер бауырлап қаша жөнеледі де, екі бала мекен еткен жерге барып қонады. Ақбілек тұйғынның жібек бауынан ұстап, қолына қондырады.

Тұйғынды қуып келген Бөгенді көрген Ақбілек сәлем береді. Бала көрмеген батырдың көңілі елжірейді. Бірақ Ақбілек тұйғынды бірден бере қоймай, ағасына ермек болсын деп өтінеді, әрі қонақ болып түсіп, дәм татуға шақырады. Бөген қыздың сөзін жақтырмай, тұйғынын алып қайтады. Елге жеткен соң, ол көрген қыз баланың мұңы мен өз зарын салыстырып, жүрегі күйреп: «Құдайым шыңырауға бала беріпті, маған неге бермейді?» деп жылайды.

Мыстанның қайта оралуы және айла

Қанікей мен Тінікей «шыңырау еді анамыз» деп зарлаған екі баланың сыбысы шыққанын естіп, мыстан кемпірге тағы да тіл қатып, «жоқ ет» деп алты қоржын алтын ұсынады. Кемпір шыңырауға келсе, бұрынғы бос дала емес: үй, мал бар. Ол қайыршы кейпіне еніп, үйге кіріп, Ақбілектің сұлулығын көріп, аңысын аңдиды.

Тұрғын аңнан келгенде, қарындасы кемпірге жанашырлық танытып, оны қайта тірілткендей болып үйге әкеледі. Кемпір сонда жаңа айла ұсынады: «Қыпшақ тауында Тәпелтас деген қалмақ патшасының қызы бар, соны әкелсін» деп, қызға да, ағасына да сөз салады.

Тәпелтасқа жол және жай тас

Ақбілек жылап жүріп, ағасын Тәпелтасты іздеуге жібереді. Тұрғын жолға шығып, үш айрық жолдың жазуын оқып, Тәпелтас бағытына түседі. Жолда бір ақ отауға кезігіп, ішіндегі кемпірдің емшегін еміп шөлін қандырады. Кемпір: «Емшегім қырық жыл иімеген еді, саған иіді. Тәпелтас — менің қызым» дейді. Сөйтіп, отыз күн ойын, қырық күн той жасап, қызын Тұрғынға қосады.

Үш күн жол жүрген соң, Тәпелтас: «Шешеме сәлем бер. Бір-екі рет бұйымым бар де, үшінші ретте қолындағы жай тасын сұра» деп ақыл береді. Тұрғын айтқанын орындап, жай тасты алып, екі күн жүріп, қарындасына қайтып келеді.

Елек суға сапар: самұрықтың ескертуі

Арада уақыт өткенде мыстан кемпір Ақбілекті алдап: «Елек ақ судан су әкелтсең, шипа болады» дейді. Ақбілек көнбей жылап отырып, ағасын жұмсайды. Тұрғын қара шолақ тұлпар мініп, қара шолақ қылыш асынып, жолға шығады.

Жолда аспанмен тірескен бәйтерекке кезігіп, басындағы үш балапанды көреді. Ар жақта екі айдаһар арпалысып жатқанын байқап, қылышпен екеуін де өлтіреді. Кейін ұйықтап кеткенде самұрық келіп балапандарын жұтпақ болады, балапандар «жұтпа» деп өтінеді: «Бұл адам екі айдаһарды өлтіріп, бізді құтқарды» дейді.

Елек өңірі қалың қалмақтың елі екен. Тұрғын су алуға келгенде қақтығыс шығып, ұзақ соғысып, қарсы келген жаудың бетін қайтарады. Суын алып, елге қайтады да, самұрық балапандары отырған терекке соғып, үш күн дем алады.

Жай тастың шындығы: өткеннің бәрі ашылады

Үйге жеткен соң Ақбілек ағасы әкелген ақ судың асылдығына таңданып, Тәпелтастан келген ақ тасқа су бүркіп, бал ашады. Сонда шындық түгел көрінеді: екеуінің жас күнінде анасынан айырылғаны, мыстанның қырық құлаш шыңырауға тастағаны, кейін Бөгенге «күшік тапты» деген жалған сөз жеткізілгені, Ақборықтың дария аралына айдалғаны — бәрі айғақ болады.

Ақбілек мұны ағасына түсіндіргенде, мыстан кемпір сезіп қалып қашады. Тұрғын кемпірді ұстап, байлап қояды. Олар ақ отауын жығып, туған жері Жиренкөлге көшеді; көш ортасына кемпірді байлап алып жүреді.

Әке мен бала: танылу сәті

Жолда Тұрғын көштен озып, қайғыдан жүдеп жатқан әкесі Бөгенге келеді. Қырық жігіт «рұқсатсыз ат байлағанды өлтіреміз» десе де, ол қаймықпай кіріп, үйге барып отыра қалады. Бөген дыбыстан адам келгенін сезіп, көзін ашса — жас бала. Жүрегі елжіреп, көзіне жас алады.

Тұрғын өзін таныстырады: үлкен атасы — Жанай қарт, әкесі — Бөген, шешесі — Ақборық. «Енді шешемізді тауып бер» дейді. Сосын жай тасты ұсынып: «Осы тасқа қарап біліңіз, мені көп сөйлетпеңіз» дейді.

Бөген тасқа қарап, шындықты ұғып, сыртқа атып шығып: «Дариядағы Ақборықты әкеліңдер!» деп бұйырады. Ақборық аралдан әкелінеді. Ит болып өскен екі күшік те бірге келеді. Артынша Тұрғын, Ақбілек және Тәпелтас та жетеді.

Әділеттің орнауы: той және жазаның кесілуі

Бөген баласы мен жары табылған соң, бүкіл ноғайлыны жинап, сансыз мал сойып, отыз үй тігіп, отыз күн ойын, қырық күн той жасайды. Қырымның қырық батыры да құрметті қонақ болады.

Мыстан кемпір халық алдында дарға асылып өлтіріледі. Қастыққа ұйытқы болған Қанікей мен Тінікейдің айыбы жұрт алдында әшкереленіп, бетіне күйе жағылады.

Қайғыдан қажыған жылдарын артқа тастап, Бөген Тұрғынға енші беріп, үй тігіп, елін түгендеп, армансыз ғұмыр кешеді.