ЖИРЕН ШАШТЫЛАР ҚАУЫМДАСТЫҒЫ

Күзгі кездесудің басталуы

Былтыр күзде орайы келіп, байырғы досым мистер Шерлок Холмсқа кіріп шықтым. Үйінде жасы келген, шамадан тыс толық, жалындай түтеген жирен шашты бір джентльмен отыр екен. Ішке кіргім келгенімен, екеуара әңгіменің қызып жатқанын көріп іркіліп, қайтып кетпек болдым.

Алайда Холмс мені бөлмеге «сүйрегендей» боп кіргізіп, соңымнан есікті жауып алды.

Холмс жуан кісіге бұрылып: бұл джентльмен — мен, — талай ісінде оған достық көмек көрсеткенімді айтып, біздің әңгімемізге де пайдасы тиетініме күмән жоқ деді. Клиент орнынан көтеріле беріп маған бас изеді; май басқан жылтыр көзі тұла бойымды тіміскілей шолып өтті.

Холмстың «бірсарынды тіршілікті бұзатын» құмарлығы

Холмс креслоға жайғасып, әдетінше екі қолының саусақ ұштарын бір-біріне түйістірді. Ол әдеттен тыс, шетін нәрселерге — бірсарынды тіршіліктің шырқын бұзатын оқиғаларға — айрықша бейіл екенін жасырмай айтты. Мен болсам, оның бастан кешкен жайларын ықыласпен қағазға түсіретінімді мойындадым.

Холмс, шындық үшін, кей жазбаларым оның іс-әрекетін аздап «боямалап» жіберетінін де ескертті. Бірақ дәл сол сәтте ол өзіміздің күнделікті өмірде кездесетін оғаштықтың қиялдан да асып түсетінін дәлелдеуге дайын еді.

Холмс жаңа ғана мистер Джабез Уилсон айтып берген оқиғаны ерекше атап өтті: қылмыс бар ма, жоқ па — оны әлі айта алмайтынын, бірақ оқиға барысы міндетті түрде назар аудартатынын айтты да, клиенттен бәрін қайта баяндауын өтінді.

Клиенттің кескіні және Холмстың бір қарағаннан білгені

Клиент пальтосының қойын қалтасынан ластанып, мыж-мыжы шыққан газетті шығарып алды. Ол хабарландыру бағаналарын шолып жатқанда, мен де оны байқап, киімі мен түр-тұлғасына қарап кім екенін топшылауға тырыстым. Бірақ одан оның алаулаған жирен шашынан басқа ерекшелік байқай алмадым: қатардағы дүкен иесі секілді, тоқмейіл әрі марғау көрінді.

Мистер Уилсон таңғалып, мұның бәрін қалай білгенін сұрады. Холмс бәрін бірінен соң бірін түсіндірді: қолдың бұлшық етінен — бұрынғы еңбекті; галстук түйреуішінен — масондықты; жең мен шынтақ тұсындағы үйкелістен — көп жазуды; білектегі балық бейнесі мен сағат шынжырындағы қытай теңгесінен — Қытай сапарын.

Газеттегі оғаш құлақтандыру

Ақыры мистер Уилсон газеттің ортасындағы бағанды нұсқады. Мен оқыдым — және шынымды айтсам, өзім де дауыстап жібердім: бұлай болуы мүмкін емес секілді.

Мистер Уилсонның жайы: шағын касса, аз табыс, ерекше көмекші

Мистер Уилсон Ситиге таяу Кобург-скверде несие беретін шағын кассасы барын айтты. Бұрын да шаруасы шалқып тұрмаған, ал соңғы екі жылда түсім жыртық-тесікті жамауға ғана жететін деңгейге түскен. Екі көмекшіні қысқартып, қазір бір-ақ адам ұстап отыр.

Көмекшісінің аты — Винсент Спеллинг. Жасы «бозбала» дегенге келмейтіндей болса да, пысық әрі тындырымды. Екі есе көп айлық табатын жер таба алатынын мистер Уилсонның өзі де мойындады. Бірақ ол тәжірибе үшін, істің ұңғыл-шұңғылын үйрену үшін, жарты ақыға жұмыс істеуге келіскен.

Үй шаруасында он төрт жасар қыз көмектеседі. Өзінің әйелі қайтыс болған, баласы жоқ. Үшеуі қарапайым тірлік кешіп, қарызын уақытылы өтеп отырған. Бірақ дәл осы құлақтандыру олардың тынышын бұзған.

«Жирен шаштылар қауымдастығы» туралы әңгіме және азғырынды ұсыныс

Бір күні кеңсеге газетті ұстай кірген Спеллинг: «Құдайдың мені жирен шашты етіп жаратпағаны қандай өкінішті!» — дейді. Себебі қауымдастықта жаңа орын ашылыпты, ал ақысы әжептәуір.

Спеллингтің айтуынша, Қауымдастықты Иезекия Хопкинс деген жирен шашты америкалық миллионер құрған: әлемдегі жирендерді қолдауды мақсат етіп, артына мол қаржы қалдырыпты. Лондонда туған, жастық шағын осында өткізген деседі, сондықтан «туған қаласына жақсылық» жасағысы келген.

Бірақ шарт қатал: «сабан түсті», «қоңырқай жирен» секілді көмескі рең жеткіліксіз, тек көз қарататын, от жалынындай ашық жирен шаш қана өтеді.

Флит-стриттегі жирендер легі

Мистер Уилсон мүмкіндігін байқап көру үшін Спеллингті ертіп, құлақтандырудағы адреске барады. Ол көрген көріністі «енді ешқашан қайталанбас» дейтіндей: Сити жаққа төрт тараптан жирен шаштылар ағылыпты.

Флит-стрит жирендерге лық толып, Попс-корт апельсин сататындардың қоларбасы толып кеткендей құжынаған. Жиреннің сабан түстіден қызыл-күреңге, лимон реңінен «ирланд сеттерінің жүні» тәрізді қою түске дейін неше алуан түрі бар екені сонда анық байқалған.

Тобырды көріп, мистер Уилсонның көңілі суып, бас тартпақ болады. Бірақ Спеллинг жұртты ығыстырып, оны кеңсе есігіне жеткізеді. Баспалдақта екі қатар ағым: үмітпен жоғары көтерілгендер және жабырқаумен төмен түскендер.

Дункан Росс және «сақтық» ретінде шаштан тарту

Кеңседе екі ағаш орындық пен қарағай үстелден басқа ештеңе жоқ. Үстел басында шашы мистер Уилсоннан да «жирендеу» шағын денелі шапаты кісі отырады. Ол әр үміткермен қысқа сөйлесіп, бір кемшілік тауып қайтарып отырған.

Кезек мистер Уилсонға келгенде әлгі кісі жылы шырай танытып, есікті іштен кілттеп, оңаша сөйлеседі. Оның айтуынша, мұндай «көркем шаш» сирек. Бірақ ол бір сәт кенеттен алға ұмтылып, Уилсонның шашын қос қолдап тартып қалады — сонша қатты тартқаны жан даусы шығып кетеді.

Содан соң Росс терезеге барып, бар дауысымен «вакансияға адам табылды» деп айғайлайды. Төменнен өкінішке толы күңіреніс естіледі де, жұрт тарап кетеді.

Ереже: кеңседен шықпай отыру

Росс өзін Дункан Росс деп таныстырып, өзі де қордан зейнетақы алатынын айтады. Кейін мистер Уилсонның үйленген-үйленбегенін сұрайды. Оның әйелі қайтыс болып, баласы жоқ екенін естігенде Росс қатты қапаланып қалады: қор тек жирендерді қолдап қана қоймай, олардың қатарын көбейтуді де көздейді екен, сондықтан бойдақтық «үлкен кедергі» саналады.

Алайда бірнеше минут ойланып, Росс «оқасы жоқ» дейді: мұндай шашы бар адамға көмектесу жөн деп шешеді.

Жұмыс мәні одан да түсініксіз: «Британия энциклопедиясын» көшіріп жазу. Бірінші том шкафтың ішінде тұр. Қалам-сия, қағаз, сорғышты өзі әкеледі; кеңсе үстелі мен орындық беріледі. Ертеңнен бастап кірісуге келіседі.

Мистер Уилсон кеңседен шығып, ойламаған жерден жолы болғанына қуанып үйіне қайтады. Бірақ күн бойы осы «хикмет» ойынан шықпай, кешке қарай күдігі күшейеді: мұның бәрі алаяқтық па деген ойға біржола жуықтайды. Сонда да мұндай істі бастағандардың мақсатын қалай жорысын білмей дал болады…