ДУЛАТ ХҰСАЙЫНҰЛЫ МҰХАММЕД ХАЙДАР
Дулат Хұсайынұлы Мырза Мұхаммед Хайдар (1499–1551)
Дулат Хұсайынұлы Мырза Мұхаммед Хайдар — әйгілі тарихшы әрі әдебиетші. Ол Моғолстан және оған іргелес өңірлердің тарихына қатысты аса құнды деректер қалдырған «Тарих-и Рашиди» еңбегінің, сондай-ақ «Жаханнама» дастанының авторы. Сонымен бірге ол Жетісу өңіріндегі ежелгі Дулат тайпасы әмірлерінің ұрпағы ретінде де белгілі.
Толық аты-жөні және мағынасы
- Мұхаммед Хайдар — өз есімі.
- Мұхаммед Хұсайынұлы — әкесінің аты арқылы көрсетілген тегі.
- мырза — текті әулеттен шыққанын білдіретін атау (хан ұрпағының «ханзада», «сұлтан» аталуына ұқсас).
- дулат — шыққан тайпасының атауы.
Шыққан тегі және әулеттік байланыстар
Мұхаммед Хайдардың ата-бабалары Моғолстан мемлекеті құрамындағы қазіргі Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Қырғызстан және Шығыс Түркістан аумақтарында ұлысбегі мен тархан қызметтерін атқарып, өздерінің мұрагерлік иелігі — Маңлай-Сүбені дербес басқарған.
Әкесі
Мұхаммед Хұсайын — Моғолстанның Жүніс ханының күйеу баласы, бір кезеңде Ташкентті билеген. Кейін оны Әмір Темірдің ұрпағы Мұхаммед Шайбани хан өлтірген.
Анасы
Хуб-Нигар ханым — Жүніс ханның қызы. Осы арқылы Мұхаммед Хайдар Моғолстанның Сұлтан Саид ханымен және Үндістандағы Ұлы Моғолдар әулетінің негізін қалаушы Захираддин Мұхаммед Бабырмен бөле болады.
Саяси қызмет жолы: Қашқардан Кашмирге дейін
Әкесі қайтыс болғаннан кейін Мұхаммед Хайдар біраз уақыт Бабырдың жанында болады. Кейін Бабырдың келісімімен Сұлтан Саид ханға келіп, Қашқардағы сарайда қызмет атқарады және сарай ісін басқаруға араласады. Ол Саид ханның Әбубәкірге қарсы жорықтарына қатысып, жан-жақты білімімен және басқару тәжірибесімен көзге түседі.
Маңызды рөл
Мұхаммед Хайдар хан мұрагері Әбу ар-Рашид сұлтанның тәрбиешісі болады — бұл оның беделі мен саяси салмағын айқындайтын қызмет.
Сұлтан Саид қайтыс болғаннан кейін билікке келген Рашид дулат тайпасының басшыларынан қауіптеніп, оларды қудалауды бастайды. Мұхаммед Хайдардың немере ағасы Саид Мұхаммед өлтіріледі. Өз басына да қатер төніп келе жатқанын сезген Мұхаммед Хайдар Үндістанға кетуге мәжбүр болады.
Үндістанда ол Ұлы Моғолдар сарайында әскербасы ретінде қызмет атқарып, Кашмирді жаулап алу жорықтарына қатысады. Жорықтан кейін Ұлы Моғолдар атынан Кашмирді біраз уақыт басқарған.
«Тарих-и Рашиди»: дерек пен куәліктің салмағы
Мұхаммед Хайдар Кашмирде жүріп өзінің ең әйгілі еңбегі — «Тарих-и Рашидиді» жазуға кіріседі. Ол дәуірдің саяси оқиғаларын, оған қатысқан тұлғаларды, сондай-ақ Моғолстан мемлекетінің және Қазақ хандығының өткен тарихын терең білген. Еңбектің құндылығы — автордың көптеген оқиғаларға тікелей куә болуы және оларды ішкі саяси тәжірибе тұрғысынан пайымдап беруі.
Неліктен бұл еңбек маңызды?
- Орта ғасырдағы қазақ тарихына қатысты, әсіресе Дулат тайпасы жөнінде өте құнды материалдар береді.
- Қазақ хандығының құрылуы мен қалыптасуы, кейінгі кезеңдер жүйелі түрде баяндалады.
- Қазақтардың қырғыздармен және өзбектермен қарым-қатынасы кеңінен сөз болады.