Сен енді осы отырған жеріңде отыра бер
Қырымдағы Арзы мырзаның беделі мен алаңдауы
Ерте заманда Қырым қаласында Арзы деген атақты саудагер өмір сүріпті. Өзі саудамен айналысса да, қарауындағы адамдарға да, тұрмысы төмен жандарға да қайырымдылық жасап отырған. Сондықтан ел оны құрметтеп, «Арзы мырза» деп атаған екен.
Алайда Арзының байлығын пайдаланып, соның арқасында аяққа тұрған кейбіреулер оған қарсы шыққан: мал-мүлікпен бәсекелес болып, сыйластықты ұмытыпты. Оның үстіне Арзының жалғыз ұлы әлі жас болған соң, осыны желеу еткен саудадағы адамдар үш жыл бойы Арзыға пайдадан гөрі зиян келтірген көрінеді.
Арзының өзі керуен бастап, алыс жолға шығатын; бірақ үй ішінің тірлігін тындыратын сенімді адам жоқ еді. Сөйтіп, ол он екі жасар жалғыз ұлы Махмудты шақырып алып, өмірлік жауапкершіліктің жүгін ерте арқалатпақ болады.
Әкенің өсиеті: сақтық пен зерде
Арзы ұлына: өзі қартайғанын, ертең бір жағдай болып кетсе үй ішіне ие болатын адам қалмайтынын айтып, саудаға үйрену үшін алғашқы сапарға шығуға кеңес береді. Махмуд та әкесінің сөзін көңіліне түйіп: алғашқы жолға көп қазына алмай-ақ, қасына әкесінің сенімді бес адамын қосуды сұрайды.
Арзы қуанып, ұлына жолға шығар той жасап, тоғыз түйеге жүк артып, қасына бес жігіт қосады. Жөнелтер алдында екі өсиет айтады:
- Кеш болды деп, терең сайға қонба.
- Панасы бар екен деп, ескі қыстауға қонба: мұндай жерді ұры-қарақшы паналайды.
Жол үстіндегі жұмбақ жолаушы
Махмуд жолдастарымен екі күн жүріп, үшінші күні кешке қарай бір адамға жолығады: бір қапталында аты бар, белінде шолақ қылышы бар, орта жастағы кісі екен. Ол қайдан шығып, қай қалаға бара жатқанын сұрайды. Махмуд Қырымнан шыққанын, барар қаласының атын айтады да, өз кезегінде әлгі кісіден сұрайды.
Жолаушы ауылым алыс емес, мен де сол қалаға барамын дейді. Мінген аты жарамсыз болғандықтан, бірге ілесіп жүруге рұқсат сұрайды. Махмудтың жанындағы жігіттер бұған қарсы болады: қаруы бар бөгде адам қауіп төндіруі мүмкін деп күдіктенеді.
Бірақ Махмуд әкесінің қайырымдылығын да, ақылын да ұмытпаған еді: жол үстінде кездескен жаннан қашпа, алайда дос пен қасты айырып алғанша сырыңды ашпа дегенді есіне түсіреді. Сөйтіп, жолаушыны жолдас болуға шақырады.
Екі түн, екі сын: сайдағы айдаһар мен ескі қыстаудағы дәулер
Сайға қонған түн
Күн батып, намаз шамы болғанда керуен бір үлкен сайдың бойына келіп қалады. Махмуд әкесінің өсиетімен ол жерге қонғысы келмейді. Бірақ жолдан қосылған адам: «Тәуекел, қона берейік, бұл сайдан келер пәлені мен көтерейін», – дейді. «Үлкеннің тілін алған азбайды» деген оймен Махмуд келіседі.
Түннің бір уағында әлгі адам ысқырғандай, желдетіп келе жатқан дыбысты естиді: айдаһар жақындап келе жатыр екен. Ол шолақ қылышын алып, айдаһарға қарсы жүріп, бір-ақ сілтеп, қылышты ауызынан кіргізіп, құйрығына дейін тіліп жібереді. Бұл істі ешкімге сездірмей, айдаһарды алысырақ апарып өртеп, күлін қалтаға салып алады да, орнына қайта жатады.
Ескі қыстаудың сыры
Келесі кеште керуен ескі қыстаудың маңына жетеді. Қонудан именгендерге әлгі адам тағы да: «Тәуекел, қонайық», – дейді. Түн ортасы ауғанда бәрі ұйқыға кетеді.
Жолаушы күзетте жатып, қыстаудан ащы дауыс естиді. Қылышын алып, дыбыс шыққан жерге барса, үш қабат есікті ескі үй тұрады. Екі есіктен өтіп, соңғы есікке көз салғанда: бір сұлу қыз бен жеті дәудің дауласып отырғанын көреді. Олар қызды кім аларын білмей таласып жатыр екен.
Жолаушы есікті айқара ашып, қайта сыртқа шығып, тар есіктің босағасында жасырынады. Көп ұзамай ең үлкен дәу «адам иісі шықты» деп тексеруге шығады. Сол сәтте жолаушы дәуді қағып түсіріп, бірінен соң бірін жойып, жеті дәудің бәрін өлтіреді.
Қыз жылап: адам баласын көретін күн туғанын айтады. Сұрағанға ол өзін Мерін қаласындағы ханның бас уәзірінің қызы екенін, атағы шыға бастағанына алты ай болғанда дәулер естіп, елге соғыс ашып, оны тартып әкеткенін жеткізеді. Үш күннен бері дәулер өзара таласумен болып, әзір зорлық көрмегенін де айтады.
Жолаушы қызды жұбатып: «Енді қам жеме, дұшпаның жеті дәу өлді. Өзім қайтарда еліңе апарамын», – дейді. Қыз соны күтіп, сол жерде қалады.
Ең қызығы: Махмуд та, қасындағы жігіттер де бұл екі түндегі оқиғалардың ешбірін байқамаған. Олар тек таң ата аман тұрғанына қуанып, жолын жалғастыра берген.
Мүгедек ел және айдаһар күлімен ем
Бірнеше күн жүрген соң керуен бір елге тап болады. Бірақ ол елдің халқы тегіс бір қолынан, бір аяғынан айырылған екен. Мәнісін сұраса, бұлар баяғы сай маңында тұрған жұрт болып шығады: ол сайда ай сайын бір адам жейтін айдаһар бар екен. Содан құтылу үшін көшіп келіпті, бірақ дерттен арылмапты.
Жолаушы олардан: «Енді бұл аурудан қалай айығасыңдар?» – деп сұрайды. Халық: «Бізді сол айдаһардың уымен емдеген адам ғана жазады», – дейді. Сонда жолаушы: «Жазған адамға не бересіңдер?» – деп нақтылайды.
Уәде: тоғыз түйе көтергенше алтын
Ел-жұрт: «Емдеп жазсаң, тоғыз түйең көтергенше алтын мен асыл гауһар береміз», – деп уәде етеді. Мұны естіген Махмуд: бұл кісі бекер сұрамас, демек білімі бар деп ойлайды да, енді ғана оның атын сұрайды.
Жолаушы: «Атым Жолдас», – дейді. Махмуд халықты емдеуді өтінеді. Сонда Жолдас: «Мен дүние үшін жүрген адам емеспін. Бұл жолға сен үшін еріп келемін. Халықты жеті күн емдеп жазамын. Бергендерінің бәрі сенікі», – деп жауап береді.
Сөйтіп, ол бұрын өлтірген айдаһардың өртелген күлін пайдаланып, мүгедек халқты түгел емдеп шығады. Уәде бойынша жұрт тоғыз түйе мен аттары көтергенше қызыл алтын береді.
Махмуд болса, жолға алып шыққан затын жазылған халыққа таратып береді. Қасындағы жолдастары да алтыннан керегін алады. Екі апта шамасында керуен еліне қарай қайтады.
Қызды алып қайту және Жолдастың ашылған сыры
Жолай олар баяғы ескі қыстауға қайта соғып, Жолдас қызды отаудан алып шығады. Қыз ол кезде он төрттер шамасында, көркіне көз тоймайтын сұлу екен. Мұны көрген Махмуд та, жолдастары да таң қалады.
Жолдастар өзара: Жолдас аға алғашқы олжаны берді, енді қызды сұрау ұят болады деп келіседі. Таң ата керуен қызды қоса алып, ел шетіне жетеді. Сол уақытқа дейін Жолдас Махмудқа бір ауыз сыр ашпаған еді.
Қоштасу алдындағы өсиет
Жолдас Махмудты оңаша шақырып: бір ай бойы жолдас болғанын, енді айырылысатын уақыт келгенін айтады да, ақиқатын ашып береді.
Ол бұрын Қырым ханының атақты батыры болған екен. Ханның Алтын Ордадан әкелген Зейнеп атты кіші әйелімен көңіл қосып, оны Қырымнан алып қашқан. Содан бері отыз үш жыл өтіпті. Жолдасты Махмудтың әкесі Арзы жақсы таниды екен.
Ең бастысы: Арзы Жолдастың екі туысына көп жақсылық жасап, байытыпты. Бірақ туыстары сол жақсылықты бағаламаған. Сондықтан Жолдас бұл сапарда Арзының игілігін баласы арқылы қайтарып отырмын дейді.
«Мына қыз да, тоғыз түйе алтын да сенікі. Бұл өз өміріңе де, өзгеге қайыр қылуыңа да жетеді. Енді ұзақ сапарға шыға берме. Бұл қыз — адал жарың. Ал мен өз еліме қайтамын. Осы сырды өлгеніңше тісіңнен шығарма», – деп, Жолдас өз жөнімен кетіп қалады.
Үйге оралу: қуаныш, неке және тоқтаған сауда
Сол күні кешке Махмуд үйіне аман-сау жетіп, ата-анасына қауышады. Арзы да баласының алғашқы сапарынан олжалы оралғанына қатты қуанады. Әкелген қызды Махмудқа некелеп, бірнеше күн той жасап, алтын жамбы да үлестіреді.
Осы оқиғадан кейін Махмуд сауда жасауды да, алыс жолға шығуды да қойған екен.