Әсем қоңыр
Мақсат және идея
Шеберлік сағатының мақсаты — саз мектебі оқытушыларына аспапты меңгертуде қолданылатын тиімді әдістер мен тәсілдерді тәжірибе арқылы үйрету, күйді тек орындау емес, оның шығу тарихын, бейнесін, ырғағын сөйлетіп түсіндіру мәдениетін қалыптастыру.
Негізгі ұстаным: күйді аңызымен тыңдауға, түсінуге және орындауға баулу. Осы арқылы «Туған жер» идеясын өнер тілімен жеткізу — тәрбиелік те, әдістемелік те міндет.
Тірек ой
Патриотизм кіндік қаның тамған жерге сүйіспеншіліктен басталады. «Туған жер» бағдарламасының ауқымы кеңейіп, «Туған елге» ұласады.
(Елбасы Н. Назарбаевтің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласындағы ойлар негізінде)
Неге «Туған жер»?
Адам баласы — шексіз зерденің ғана емес, терең сезімнің де иесі. Туған жер — әркімнің шыр етіп дүниеге келген, бауырында еңбектеп, қаз басқан қасиетті мекені. Қайда жүрсе де, оны жүрегінің түбінде әлдилеп өтпейтін жан жоқ.
Бағдарламаның мазмұндық бағыттары
- Білім беру саласында өлкетану жұмыстарын жүйелеу, экологияны жақсарту, елді мекендерді абаттандыру, жергілікті тарихи ескерткіштер мен мәдени нысандарды қалпына келтіру.
- Туған жердің тарихын мектептен бастап оқыту: жер-су атауларының төркіні, аңыз-әңгімелер, өлкенің біртуар тұлғалары.
- Басқа өңірге көшсе де туған жеріне қолдау көрсеткісі келетін азаматтарды ұйымдастыру және ынталандыру.
- Жергілікті биліктің бағдарламаны жинақылықпен, жүйелілікпен жүзеге асыруы.
- Жалпыұлттық қасиетті орындар ұғымын кеңінен таныту.
- Шығармашылық зиялы қауымның, ғылыми ұйымдар мен университеттердің белсенді қатысуы.
- «Қазақстандағы 100 жаңа есім» арқылы қазіргі заман тұлғаларын үлгі ету.
Күтілетін нәтиже
- Өткен шығарманы орындап, шығу тарихын білу арқылы жаңа шығармаға мазмұндық көпір құру.
- Күйдің аңызы, тарихи контексті және ырғақтық құрылымы арасындағы байланысты тану.
- Тыңдаушының талдау мәдениетін дамыту: тыңдау → түсіндіру → орындау → қорытындылау.
- Туған жердің мәдениеті мен салт-дәстүріне қатыстылық сезімін күшейту.
Шеберлік сағатының түрі
Өткен тақырыппен байланыстыра отырып, жаңа шығарманы меңгерту. Материалды әр ұстаздың жұмыс жоспарына енгізуге ұсыным беру.
Ұйымдастыру: психологиялық ахуал және топтық жұмыс
Сабақтың басталуы
- Аудиториямен сәлемдесу.
- Тыңдаушыларды топқа бөлу.
- «Мен ...» тренингі арқылы танысу.
- Жаңа тақырыпты түсіну үшін өткен материалдармен жұмыс.
1-топ: «Буын»
Қазақ тілі пәнімен байланыс: буын, сөз ырғағы, мәтіннің «сөйлеп тұруы».
2-топ: «Өлке»
Қазақстан тарихымен байланыс: тұлға, оқиға, өлкенің тарихи жады.
3-топ: «Ырғақ»
Сольфеджиомен байланыс: өлшем, қағыс, екпін, динамика.
Тапсырмалар
- «Күй» және «күйші» тақырыбын қорғау.
- Халық композиторларының күйлерінен буын мен ырғағы сәйкес келетін немесе шығу тарихы күйдің ырғағымен үйлесетін шығармаларды таңдап: орындау, шығу тарихын баяндау, талдау.
- Әр топ өз таңдаған шығармасын ойнап, талдап, плакатқа жазбаша қорғайды.
Үш күй арқылы талдау үлгісі
«Буын» тобы
Құрманғазы — «Аман бол, шешем, аман бол». Топ күйдің шығу тарихын баяндап, орындап, талдау жасайды.
Буын-ырғақ сәйкестігі
Бір тактіде сегіз сегіздік нота. Күй тақырыбы сегіз буыннан тұрады:
А-ман- бол | ше-шем | а-ман | бол
«Өлке» тобы
Дәулеткерей — «Салық өлген». Қазақ ғалымы Салық Бабажановтың қазасына арналған күй ретінде түсіндіріледі.
Құрылысы
- Екі такт кіріспеден кейін негізгі әуенге өтеді.
- Бір тактіде үш сегіздік және бір төрттік нота кездеседі.
«Ырғақ» тобы
Құрманғазы — «Кісен ашқан». Зарлы сипаттағы күй; ауыр кісен, шаршаған жүріс бейнесі ырғақ арқылы танылады.
Ырғақтық белгі
Бір тактіде үш төрттік нотаға негізделген салмақты қозғалыс байқалады.
«Күй» және «күйші»: егіз ұғым
«Күй» — зат есім, дерексіз ұғым: көзбен көріп, қолмен ұстауға болмайтын рухани әлем. «Күйші» — «күй» сөзіне -ші жұрнағы жалғану арқылы жасалған туынды зат есім.
Бұл екеуі бірін-бірі толықтырады: күй болмаса — орындаушы күйші аталмас еді, күйші болмаса — күй халыққа жетпес еді. Сондықтан «күй» мен «күйші» — егіз ұғым.
Әдістемелік түйін
Тақырыпты тілдік талдаумен бастау тыңдаушыны бірден құрылымға әкеледі: сөздің түбірі → мағына → өнердегі көрінісі → орындаушылық тәжірибе.
Негізгі жаңа шығарма: Дина Нұрпейісова — «Әсем қоңыр»
Шығу тарихы (әңгіме өзегі)
«Әсем қоңыр» туралы деректер әртүрлі айтылады. Бұл жерде берілетін нұсқа — Дина шешеміздің немерелік-ұрпақтық байланыс арқылы туған туысқа жүрек жұбату ретінде күй арнауы.
Бағила Бищаева өз әңгімесінде: өзі туғаннан көзі көрмейтінін, анасы Қоңырдың тағдырындағы ауыр кезеңдер Дина әжеге де таныс болғанын айтады. Сол қайғыға ортақтасып, демеу болсын деген ниетпен Дина «Әсем қоңыр» күйін шығарғаны баяндалады.
Музыкалық-теориялық талдау (қысқаша паспорт)
- Күйдің атауы
- «Әсем қоңыр»
- Екпіні
- Орташа, терең сезіммен
- Өлшемі
- 2/4, 5/8
- Лады
- Минорлы
- Тональдігі
- Ми минор
- Қайталау белгілері
- Сеньо, «фонарь»
- Кездейсоқ альтерация
- Фа бекар
- Динамика
- f, ff, mf
Бейнелік сипаттама
Күй домбыраның бас буынындағы қоңыр дыбыстардан басталып, ортаңғы буындарда ақсақ ырғақпен өрбиді. Нүктелі ноталар арқылы қайталанатын әуен кейде көзі көрмеген баланың кібіртіктеген жүрісін елестететіндей әсер береді.
Түйін
Жаңақала өңірі — Дина Нұрпейісова есімімен мақтанатын қасиетті мекен. Өлкенің «Күйдің астанасы» атануы да осы өнер сабақтастығымен, рухани тамырмен сабақтас.
Алғаш жарияланған деректер: Бағила Бищаеваның екі күйі
Экспедиция нәтижесі және аманат
Дина шешеміздің өмірі мен өнерін, ұрпақтарын зерттеу барысында бірнеше экспедиция жасалып, Батыс Қазақстан облысы (Казталов ауданына қатысты дерек желісі) тарапынан ұзатылған әулетпен байланыс орнатылғаны айтылады. Сол кездесулерде Бағила апамен жүздесіп, оның өз жанынан шығарған екі күйі жазып алынғаны көрсетіледі. Бұл материалдар алғаш рет жарияланып отыр деген тұжырым беріледі.
«Анама» күйі
Бағила апа «Анама» күйінің тууын анасының ұзақ сырқатымен, өз ішкі толғанысымен байланыстырады. Домбыраға қол созғанда келген иірімдердің кейін есінен кетпей, өмірлік тәжірибемен қайта оралғанын баяндайды.
Орындаушылық мәнері ерекше сипатталады: саусақтың пернеден көтерілмей сырғуы, қағыстың нақтылығы, әуеннің табиғи өрілуі.
«Сен болмасаң, мен қайтем?» күйі
Күйдің шығу тарихы ерлі-зайыпты екі адамның бір-біріне деген алаң көңілі мен тірек болу сезімінен өрбиді. Сағыныш пен қимастық әуені күйдің ішкі өзегіне айналады.
«Сөйлейтін» ырғақ үлгісі
Күй атауы үш такт бойы ырғақпен «сөйлеп тұрады»:
Мен бол-ма-сам, | Сен бол-ма-саң | мен қай-тем?
Ұстазға ұсыныс: сабақ мазмұнын тереңдету
Әр ұстаз өзі үйрететін шығарманың шығу тарихын және теориялық талдауын өте жақсы білуі тиіс. Бұл үшін әдебиеттерді жүйелі оқып, теориялық базаны тереңдету қажет.
Елбасы мақаласы ұстазға да ой салады: пәні бойынша жоспар жасап, оқушыларға ғылыми жоба жаздыруға бағыт беру; шығармалардың тарихын жинақтап, оқу-әдістемелік қор қалыптастыру — нақты үлес.
Авторлық тәжірибе
«Күй анасы» атты саз мектебі ұстаздарына арналған әдістемелік оқулық әзірленіп, Дина Нұрпейісова туралы жергілікті деректер, ұрпақтары және күйлерінің шығу тарихы бойынша материалдар жинақталғаны көрсетіледі.
Қорытынды рефлексия
Үш сұрақ арқылы қорытындылау
- Нені білемін?
- Нені білдім?
- Нені білгім келеді?
Бұл құрылым тыңдаушының алған білімін жүйелеуге, келесі ізденіс бағытын нақтылауға көмектеседі.
Қысқаша түйін
Күйді үйрету — тек техника емес, мәдени кодты жеткізу. Шығу тарихы, ырғақтық «сөйлету», пәнаралық байланыс және топтық талдау арқылы ұстаздың сабағы мазмұнды да ықпалды болады. «Туған жер» идеясы өнердің өз тілімен, күйдің өз болмысымен оқушы жүрегіне жетеді.
Белгі
Материал: шеберлік сағатының мазмұны, тапсырма үлгілері, күй талдауы және экспедициялық деректер негізінде редакцияланып берілді.