Дегелен алаңы
Семей ядролық сынақ полигоны: құрылуы, сынақтары және Курчатов қаласының қалыптасуы
Ядролық зерттеу полигонын құру туралы шешім 1947 жылғы 21 тамызда КСРО Министрлер Кеңесі мен КОКП Орталық комитеті тарапынан қабылданды. Нысан бастапқыда «Оқу полигоны» деп аталып, әскери бөлім 52605 шифрымен құпия режимде жұмыс істеді.
Орналасуы және ауқымы
- Полигон Қазақстанның Семей, Павлодар және Қарағанды облыстары аумағында орналасты.
- Жалпы ауданы — шамамен 18 500 км², периметрі — 600 км-ге жуық.
- Полигон аумағының үлесі өңірлер бойынша әркелкі болды (деректе келтірілген пайыздық мәндер әртүрлі көрсетілген).
Полигонның қалыптасуы Мәскеу облысындағы Звенигород қаласында басталды. 1947 жылғы 1 маусымнан бастап алғашқы әскери бөлімдер мен жеке бөлімшелер Павлодар облысы Май ауданының Молдары кентіне көшіріле бастады.
Алғашқы сынақтар және негізгі кезеңдер
1949
Дайындық жұмыстары 1949 жылғы шілдеде аяқталды. 29 тамызда КСРО-дағы алғашқы ядролық құрылғы сынағы өтті. Ғылыми жетекшілікті И.В. Курчатов атқарды.
1953–1955
1953 жылғы 12 тамызда алғашқы термоядролық құрылғы, ал 1955 жылғы 22 қарашада сутегі бомбасы сыналды.
Ядролық сынақтар бастапқыда жарылыс құрылғылары мен қару үлгілерін тексеруге бағытталды. Кейін кейбір жұмыстар халық шаруашылығы мақсаттарына бейімделді. Полигон күрделі ғылыми-зерттеу кешені ретінде қалыптасты.
Құрылымы: базалық қала және тәжірибелік алаңдар
Кешеннің өзегі — Курчатов қаласы. Онымен қатар Балапан лабораториялық-эксперименттік базасы, №10 алаңы, Дегелен және «Ш» алаңы сияқты негізгі сынақ аумақтары жұмыс істеді.
«Ш» алаңы
1949–1962 жылдары атмосфералық сынақтарға қызмет етті. Барлығы 130 атмосфералық сынақ жүргізіліп, соның 30-ы жерүсті ядролық сынақ болды. Кейін алаң ядролық физика тәжірибелеріне және әскери техниканы сынауға пайдаланылды.
- Зерттеу ядролық реакторы және «Сияние» стендтік кешені
- 330 орындық 6 қонақ үй, 4000 адамдық казарма
Балапан алаңы
Жерасты бұрғылау сынақтарына және кәдімгі жарылғыш заттармен модельдік тәжірибелерге арналды. Мұнда 131 жерасты бұрғылау сынағы, сондай-ақ 33 шахталық іске қосу қондырғысымен кең ауқымды эксперименттер жүргізілді.
- Арнайы фортификациялық нысандар, инженерлік желілер
- 850 орындық 5 қонақ үй, 1100 адамдық казарма
1988 жылы КСРО мен АҚШ арасындағы келісімдер аясында жерасты жарылыстары параметрлерін бақылауға арналған біріккен эксперимент өткізілді.
№10 алаң
Атомдық реакторлар мен жаңа технологиялардың мемлекеттік ғылыми орталығының базалық алаңы ретінде сипатталады («Луч» ғылыми-өнеркәсіптік бірлестігімен байланысты дерек келтіріледі). Мұнда екі зерттеу реакторы орналасты.
- Қонақ үй және казарма инфрақұрылымы (деректе сыйымдылықтар көрсетілген)
Дегелен алаңы
Жерасты штольняларындағы ядролық сынақтарға арналған. Барлығы 233 сынақ өткізілгені көрсетіледі. Алаң физикалық тәжірибелер үшін перспективалы аймақ саналды.
- Таулы-техникалық және құрылыс-монтаж базасы
- 1200 орындық қонақ үй, 1100 адамдық казарма
Тәжірибелік алаңдардың көпшілігі жауынгерлік клуб, монша, орталық жылу жүйесі, су құбыры және кәріз желілері сияқты базалық инфрақұрылыммен жабдықталды.
Курчатов қаласының салынуы: құпия орталықтан қалаға дейін
Сынақ алаңдарымен қатар, полигоннан шамамен 130 км жерде (Семей қаласынан батысқа қарай) тұрғын-әкімшілік орталықтың құрылысы басталды. Алғашында бұл елді мекен әскери гарнизон ретінде қызмет етті. Құпиялылыққа байланысты белгілі бір кезеңде «Москва-400» атауы қолданылғаны айтылады. Кейін қала мәртебесін алып, Курчатов деп аталды; әлемге «Семей-21» атауымен де белгілі болды (пошта бөлімшесінің белгіленуі ретінде).
Алғашқы тұрмыс: ауыр кезең
1947 жылы әскери құрылысшылар Ертіс өзені жағалауына орналасты. Бастапқыда шатырлы қалашық, су жылытуға арналған бөшкелі моншалар салынды. Жеке құрам үшін жертөлелер (жерқоймалар) қазылып, үсті құммен жабылды.
1948 жылғы қыс ерекше қатал болды: аяз –40…–50°C-қа дейін төмендеп, үсу жағдайлары жиі кездескені баяндалады. Жолдың жоқтығынан азық-түлік жеткізу қиындап, тәуліктік норманың 300 грамм нанмен шектелген сәттері болған.
Құрылыс қарқыны: қаланың қалыптасуы
1949 жылғы шілдеге дейін сынақ инфрақұрылымын аяқтау міндеті қойылды. Тұрғын қалашық құрылысына 31516 әскери бөлімі және инженерлік-құрылыс бөлімдері тартылды (деректе 53 инженерлік-құрылыс полкі аталады).
- 1949: Офицерлер үйі пайдалануға берілді
- 1950: су алу бекеті және су тазалау кешені аяқталды
- 1952: алғашқы 36 пәтерлік үйлер тапсырылды
- 1956–1958: монша-кір жуу комбинаты, жаңа наубайхана, универмаг салынды
Жасылдандыру және көркейту
1955 жылдан бастап тұрғын қалашықты жасылдандыру кеңінен жүргізілді. 1960 жылы жасыл алқаптар 95 гектарға дейін жетіп, 35 сәндік ағаш түрі, 2000 жеміс ағашы және әртүрлі гүлдер отырғызылғаны көрсетіледі.
Ғылыми орта және жабық қалашықтың болмысы
Курчатовта ғылыми-зерттеу лабораториялары, дәрігерлер мен биологтар, математиктер мен физиктер, шахта құрылысшылары, бұрғышылар, геологтар және құрылысшылар шоғырланды. Қала инфрақұрылымында бақтар, балалар алаңдары, мәдениет нысандары, аэродром, теміржол және автобус бекеттері болғаны сипатталады. Тәулік бойы сынақ алаңдары мен орталық арасындағы байланыс пен күзет жүйелері жұмыс істеді.
Деректе қалада белгілі кеңес ғалымдары — И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров, Я. Зельдович — өмір сүріп, қызмет еткені айтылады. Олар ядролық қару бағдарламасының негізгі тұлғалары ретінде аталады.
Кейінгі кезең: жабылуы, дағдарыс және қайта бағдарлану
1989 жылғы 19 ақпанда радиоактивті газдардың жер бетіне шығуымен байланысты оқиғалар ядроға қарсы «Невада—Семей» қозғалысының күшеюіне түрткі болғаны баяндалады. Қазақстан Республикасы Президентінің 1991 жылғы 29 тамыздағы №409 Жарлығымен Семей полигоны жабылғаннан кейін Курчатовта әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан күрделі жағдай қалыптасты.
Бұрынғы кешеннің ғылыми әлеуетін сақтау үшін Курчатов аумағындағы ұйымдар мен нысандар базасында Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығын ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Бұл қадам инвестиция тартуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға ықпал етті.
Конверсия және жаңа кәсіпорындар
- 1995: ғылыми-техникалық әлеуетті конверсиялау үшін қазақстан-американдық СЕМТЕХ кәсіпорны құрылды.
- 1996: электронды құрылғылар мен баспа платаларын өндіретін «КК Интерконнект» кәсіпорны іске қосылды.
- Геологиялық барлау саласында қазақстан-американдық FML Kazakhstan кәсіпорны аталады.