Шала туған балалардың күтімі
Шала туған бала: анықтамасы, бағалау және күтім қағидалары
Шала туылған нәрестелердің ағзалары мен жүйелері толық жетілмегендіктен, оларға күтім мен бақылаудың ерекше тактикасы қажет. Төменде шала туылғандықтың анықтамасы, себептері, белгілері, дәрежелері және күтім ерекшеліктері жүйеленіп берілген.
Негізгі ұғым
38–40 апталық мерзімге дейін туылып, салмағы 2500 г-нан және бойы 45 см-ден төмен болса — шала туған деп есептеледі.
Неге маңызды
Термореттеу, тыныс алу, ас қорыту және иммундық жүйе қызметі жеткіліксіз дамуы мүмкін; гипотермия, апноэ, қоректендіру қиындығы жиі кездеседі.
Күтімнің мақсаты
Жылуды тұрақтандыру, тыныс алуды қауіпсіз жүргізу, инфекциядан қорғау және салмақ қосуын қамтамасыз ету.
Шала туылғандықтың дәрежесін анықтау
Дене салмағына байланысты (4 дәреже)
- I дәреже: 2000–2500 г
- II дәреже: 1500–2000 г
- III дәреже: 1000–1500 г
- IV дәреже: 1000 г-нан төмен
Гестациялық жасына байланысты (4 дәреже)
- I дәреже: 37–35 апта
- II дәреже: 34–32 апта
- III дәреже: 31–29 апта
- IV дәреже: 28–22 апта
Шала туылғандықтың негізгі белгілері
- Дауысы жіңішке, шыңқылдақ.
- Қимыл-қозғалысы баяу.
- Тері түсі қызғылт, кейде «шалбарланып» көрінуі мүмкін.
- Теріасты май қабаты нашар дамыған.
- Құлақ қалқандары жұмсақ, басына жабысып тұрады.
- Қыз балаларда үлкен жыныс еріндері толық жетілмейді; ұл балаларда ұма бос болуы мүмкін.
- Кіндік сақинасы семсер тәрізді өсінді мен шат сүйектерінің қосылысы аралығының төменгі жағына ығыса орналасады.
- Кіші еңбегі ашық.
- Тырнақтары жұқа, нәзік, тырнақ ұясын толық жаппайды.
Шала туудың негізгі себептері
- Жүктіліктің токсикозы.
- Жүктілік кезінде жұқпалы аурулармен ауыру (әсіресе тұмау).
- Әйелдердің жыныс ағзаларының аурулары.
- Алкоголь мен темекінің зиянды әсері.
- Жиі аборт жасау, қайталамалы түсіктер.
- Психикалық және физикалық күш түсу, созылмалы стресс.
- 18 жасқа дейін немесе 30 жастан кейін жүкті болу.
Күтімнің жалпы принциптері (АФЕ және қауіптер)
Шала туған нәрестеде орталық жүйке жүйесі жетілмеуіне байланысты дене температурасын реттеу, тыныс алу, ас қорыту және иммундық қорғаныс қызметтері толық қалыптаспайды. Сондықтан бала тез тоңғыш әрі тез қызғыш болуы мүмкін.
Жылуды сақтау және орта
- Бөлме температурасы: 22–24°C.
- Баланы 4 жөргекке орап, жылы көрпемен жабу.
- Күтімді жылытқыш шамның қасында жүргізу.
- III–IV дәрежеде кювезде жылыту ұсынылады.
- Кювез болмаған жағдайда немесе I–II дәрежеде — 3 жылытқышпен жылытуға болады.
Кювездегі жағдай жатырішілік ортаға жақындатылады: температура 32–34°C, ылғалдылық 60–70%. Нәрестені кювезден шығармай-ақ күтім жасауға болады.
Тыныс алу ерекшелігі және күтім
Шала туғандар минутына 40–80 рет дем алуы мүмкін. Тынысы үстірт, бірқалыпсыз, кейде апноэ (уақытша тоқтап қалу) байқалады. Негізгі себеп — тыныс алу орталығының жетілмеуі және тыныс жүйесінің анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктері.
- Бөлмені жиі желдету.
- Басты сәл көтеріңкі қалыпта жатқызу.
- Бос жөргектеу немесе кювезге жалаңаш салу (жылу режимін сақтай отырып).
- Оқтын-оқтын ылғалдандырылған оттегі беру.
- Тәулігіне 2 рет кеудесіне қыша қағазын қою (тынысты сиретіп, тереңдету мақсатында).
«Кенгуру» әдісі және кювез
Шала туған баланы жетілдіруде (қалпына келтіру және өсуін қолдау) кювез режимі мен «Кенгуру» әдісі (тері-терімен жанасу) маңызды орын алады. Бұл тәсілдер жылуды сақтауға, тыныс пен жүрек ырғағын тұрақтандыруға және емізуді қолдауға көмектеседі.
Қоректендіру ерекшеліктері
Ему және жұту рефлекстеріне байланысты тәсіл
- Ему да, жұту да жоқ болса — мұрын арқылы енгізілген полиэтилен зондпен қоректендіру.
- Ему жоқ, жұту бар болса — қасықпен немесе пипеткамен қоректендіру.
- Ему және жұту жақсы дамыса — емшекпен қоректендіру.
III–IV дәрежеде туған нәрестелерде ему және жұту шартсыз рефлекстері болмауы мүмкін, сондықтан қоректендіру айрықша бақылауды қажет етеді.
Қоректендіру жиілігі және бастапқы көлем
Қоректендіру жиілігі баланың салмағына және ему қабілетіне байланысты: әдетте тәулігіне 7–11 рет.
- 1-күні: 5–10 мл
- 2-күні: 10–15 мл
- 3-күні: 15–20 мл
Алғашқы 10 күнде тәуліктік көлем көбіне Роммель формуласы бойынша есептеледі: 10 + p × m / 100, мұнда p — өмір сүру күні, m — салмақ (г).
Калория бойынша есептеу (10 күннен кейін)
10 күннен бастап тәуліктік мөлшерді калориялық тәсілмен де есептеуге болады: 10 × p (ккал) × m, мұнда p — өмір сүру күні, m — салмақ (кг).
- 15-күні: 120 ккал/кг
- 1 айлығында: 140 ккал/кг
- 1 жасында: 120 ккал/кг
Ерекше қоректік қолдау
Шала туған баланың ағзасында витамин қоры аз болуы мүмкін. Сондықтан витаминдер ұнтағы алғашқы күндерден беріледі. Шырындар әдетте 3–4 аптада, қосымша тамақ 4–4,5 айда енгізіледі.
Калориялығы: 100 мл ана сүті шамамен 70 ккал, ал уыз (молозиво) шамамен 140 ккал.
Алғашқы қоректендіру уақыты (салмаққа байланысты)
Алғашқы тамақтандыру уақыты баланың жағдайына және салмағына тәуелді. Төмендегі кесте бастапқы бағыт-бағдарды көрсетеді.
| Жағдайы | Салмағы (г) | Алғашқы қоректендіру |
|---|---|---|
| Ауыр емес (шала туылу дәрежесіне сәйкес) | 700–900 | 24–32 сағаттан соң |
| Ауыр емес (шала туылу дәрежесіне сәйкес) | 901–1250 | 17–24 сағаттан соң |
| Ауыр емес (шала туылу дәрежесіне сәйкес) | 1251–1500 | 14–18 сағаттан соң |
| Ауыр емес (шала туылу дәрежесіне сәйкес) | 1501–2000 | 10–16 сағаттан соң |
| Ауыр емес (шала туылу дәрежесіне сәйкес) | 2000 және жоғары | 8–12 сағаттан соң |
| Ауыр | Салмағына байланысты емес | 48–72 сағаттан соң |
Шала туған бала дәрежесіне қарай анасының емшегіне бастапқыда тәулігіне 3–4 рет ғана берілуі мүмкін.
Инфекциядан қорғау және санитарлық режим
Иммундық жүйе жетілмеуіне байланысты шала туған нәрестелер жиі ауыруға бейім. Сондықтан бөлімшеде оларды мүмкіндігінше жеке бокстарға жатқызу қажет. Бөлімшенің санитарлық тазалығын сақтау және қызметкерлердің жеке гигиенасын қатаң бақылау — негізгі талаптардың бірі.
Даму болжамы
- I–II дәрежедегі шала туғандар көбіне 1 жасында құрдастарын қуып жетеді.
- III–IV дәрежедегілер көбіне 2 жасында қуып жетеді.
Күтімнің 3 кезеңі
- 1Арнайы перзентхана.
- 2Балалар ауруханасының арнайы бөлімшесі.
- 3Балалар емханасында диспансерлік есеп және динамикалық бақылау.