Сонан соң тұзы ащы қуырдақ жасатып, әйеліңе жегіз

Баяғы заманда елге аты шыққан ақылды да батыр жігіт өмір сүріпті. Даңқы алысқа жайылып, аты бүкіл әлемге мәлім екен. Күндердің күнінде ол үйленіп, торсықтай ұл сүйеді. Алайда маңдайға жазғаны сол болар, перзентінің қызығын көрмей, өмірден ерте өтеді.

Жесір қалған ана жалғыз ұлын жатқа телміртпей, қанша қиындық көрсе де ешкімнен кем қылмай өсіреді. Ұл әкесіне тартқандай — ақылды, жігерлі, батыр болып ер жетеді.

Жігіт ұзақ жолға шығып, екі-үш жыл бойы талай жерді аралайды. Көрген-білгені молайып, ақылды қариялармен сұхбаттасып, ақыл-кеңес тыңдайды. Көп нәрсені үйреніп, енді еліне қайтуға бет алады.

Ауылына асығып келе жатқанда жолда бір сұлу қызға кездеседі. Қыз: «Мен көштен қалып қойған жетім қызбын, өзіңмен бірге ала кет», — дейді. Жігіт жаны ашып, қызды ертіп қайтады.

Ұлын көрген ана қуанып, үлкен той жасайды. Келін болып түскен қызды өз қызындай қарсы алады. Арадан уақыт өтіп, жігіт әлгі қызға үйленеді. Үшеуі тату-тәтті ғұмыр кешеді.

Бірақ күн өткен сайын жігіт қатты жүдей бастайды. Ауылда кітап ашатын, оқымысты бір кісі бар екен. Анасы ештеңе айтпаған соң, жігіт өзі барып, кітап аштырады.

Оқымысты кітапқа үңіліп, біраздан соң: «Сенің үйіңде екі адам, бір хайуан тұрады. Жүдегенің — содан», — дейді.

Жігіт бұл сөзге сенбей, таңырқап үйіне қайтады. Түнде ұйқысы қашып, көпке дейін ойға шомады.

Түн ортасында қасындағы әйелі оянып, кенет өзгеріп сала береді. Бір сәтте ол дәу айдаһарға айналады: басын шаңырақтан шығарып, ауыл шетіндегі өзеннен су ішеді. Ал құйрығы төсекте қала береді.

Жігіт сыр білдірмей, білмегенсіп жата береді. Таңертең ешкімге тіс жармастан ерте тұрып, қайтадан оқымыстыға барады да түнде көргенін түгел айтып береді.

Сол күннен бастап жігіт жеті қабат темір үй салуға кіріседі. Анасы мен әйелі: «Мұндай үйдің бізге не қажеті бар?» — деп сұрағанда, жігіт: «Оқымысты: егер өз қолыңмен жеті қабат темір үй салсаң ғана дертіңнен айығасың, — деді. Сол үшін салып жатырмын», — деп жауап береді.

Алты ай алты күн дегенде темір үй дайын болады. Көшкен күні жігіт шешесіне қуырдақ пісіртеді де, ешкім байқамасын деп қазанға бір уыс тұзды өзі салып жібереді. Жатар алдында үйдегі бар суды төгіп тастайды.

Түн ортасында әйел оянып, айдаһар кейпіне енеді де, су іздейді. Бірақ үйде су жоқ. Өрттің қызуымен темір үй барған сайын ысып, балқи бастайды. Қатты шөл қысқан айдаһар алты қабатты быт-шыт қылып бұзады. Жетінші қабатқа келгенде әл-дәрмені таусылып, сол жерде өледі де үймен бірге балқып кетеді.

Сөйтсе, «әйелім» деп жүрген сұлу қыз — екі жүз жыл жасаған айдаһар екен. Ол көрікті қыз кейпіне еніп, жас, ақылды, батыр жігіттерге тұрмысқа шығып, бірте-бірте олардың күш-қайратын сорып күнелтеді екен. Әл жинаған соң, тіпті бір тайпа елді жұтып қоюы да мүмкін көрінеді.

Осылайша ақылды жігіттің айласы мен табандылығының арқасында жұрт қанішер айдаһардан құтылады. Ал жігіт қайтадан оңалып, кейін басқа әйел алып, балалы-шағалы болып, бақытына жетеді. Әкесі көре алмай кеткен қызықты анасына көрсетіп, шаңырақтың шырайын қайта жағады.