Өзің елді далаға шығармай тұрғын

Анасы нан мен көжені дайындап, қызын әкесінің ізіне салады. Қыз жоңқа түскен жерді бағып келе жатып, жол үстінде бір үлкен інге кезігеді. Алдымен оның ненің іні екенін аңғармайды. Үңірейген аузына үңілсе — іші қап-қараңғы, үрейлі.

Қорқып кері қашпақ болғанда, іннен алып аю атып шығып, қызды ұстап алып кетеді. Аю қызды өзіне әйел етіп күшпен иемденеді: күндіз іннің аузын таспен бекітіп кетіп, түнде ғана келеді. Қыз бірнеше күн көз жасын тыймай, бір үзім нанды әрең жейтін халге түседі.

Әке-шешесі қызын іздеп таппай қалады. Оның аюдың қолына түскенін ешкім білмейді. Сөйтіп жылдар өтеді. Қыз қараңғы інде қорлықпен өмір сүріп жата береді.

Бір күні қыз жүкті болып, аю інде жоқ кезде ұл табады — бұл оған бұйырған бір сәттік бақ сияқты еді. Баланың атын Аюалпаң қояды: әкесі аю болған соң, аты да соған сай болсын деген ой.

Айтулысы — бала ерте есейеді. Бір жасқа толар-толмаста тіл бітіп, шешесінен: «Біздің үйіміз осындай қараңғы ма еді?» — деп сұрайды. Анасы шындықты айтып береді: өзі Алиханның қызы екенін, аюдың інінде тұтқында отырғанын, ел-жұртқа қайтуды армандайтынын жасырмайды.

Сонда Аюалпаң: «Ендеше, шығайық. Есікті мен ашамын», — деп ін аузындағы қазандай тасты теуіп жіберіп, қозғап қояды да, шешесін жетектеп сыртқа алып шығады.

Далаға шыққанда алдына аю қарсы келеді. Аю баласын жұлып әкетпек болады. Бірақ Аюалпаң бір жаста болса да, жиырма бестегі жігіттей қайратты екен. Екеуі алысып жатқанда, аю бір іннің үстіне түсіп, аяғы тайып жығылады. Сол сәтте Аюалпаң аюдың басын бұрап жұлып алып, терісін сыпырып алады да, анасына ертіп, елге бет бұрады.

Жолшыбай бір адамнан Алиханның қайда көшкенін сұрап, жөн-жосықты біліп алады. Анасы екеуі төркініне келсе, әке-шешесі алғашында танымайды. Бірақ қыз жөнін айтқанда ғана анасы танып, артынан әкесі де құшақ жайып көріседі. Ел жиналып, у-шу болып, артынан той жасайды.

Алихан «бір қыздан айырылып, қайтадан қызын да, үстіне бір ұлды да тапқандай» болады. Бірақ Аюалпаңның күші тым асып, балалармен ойнаса да, қарсы келгенді мертіктіріп қоя жаздайды. Әкесі соған ұялып, «күн тартатын» күйге түседі.

Мұны сезген Аюалпаң бір күні әкесінен бата сұрайды: «Өзім сияқты дәуді тауып, теңіммен күн көрейін», — дейді. Әке батасын беріп, ол жалғыз өзі кең далаға аттанып кетеді.

Үшеуі құдыққа кім түседі деп дауласады. Ақыры ең батыр Аюалпаң беліне шоқпар қыстырып, қырық құлаш арқан байлап төмен түседі. Төменде бір үйдің төбесі көрінеді. Есігін ашса, ішінде алты қыз отыр екен.

Қыздар қуанып, бастан кешкенін айтады: бұл өңірде бұрын ел болған, бірақ бәрін жермыстан жеп бітірген. Енді бірнеше күннен соң өздерін де жегелі отыр. Олар тағы бір қорқынышты сырды ашады: жермыстанның жаны бөлек, кеудесі бөлек, аяқ-қолы бөлек «жеке-жеке» тұрады екен.

Қыздардың айтуынша, үйде үш пеш бар: біріншісінде жаны, екіншісінде кеудесі, үшіншісінде аяқ-қолы. Аюалпаң шоқпарымен бірінші пешті күл-талқан етіп, ішіндегі қоңыр қаз бен үйректі өлтіреді; кейін кеудесін де, аяқ-қолын да талқандап, жермыстанды біржола жояды.

Ол қыздарды арқанмен жоғары шығарған соң, ішіндегі ең сұлуын өзіне алмақ болады. Бірақ екі жолдасы қызғанып, Аюалпаңды құдықтан шығармай қояды.

Құдықта бір күн, бір түн жылап отырған Аюалпаңға бір қыз көмектеседі: үйдің оң жақ бұрышында жер астына түсетін жасырын жол барын айтып, сонымен сырғанап кетуді үйретеді. Аюалпаң айтқанын істеп, құмырсқаның ізі секілді соқпақпен жылжып отырып, жер астындағы бір өңірге тап болады.

Онда көп ауыл бар екен. Бір үйге кірсе, бір әйел ұршық иіріп отыр, екіншісі түкірігіне нан илеп әлек — су жоқ. Себебі құдықтан айдаһар шығып, күнде бір қошқар, бір қыз, бір еркекті жеп тұрады екен.

Аюалпаң су әкеліп береді. Ертеңінде патша қошқар ұстап тұрғанын көріп, айдаһарды өлтіруге сұранады. Қылыш алып, құдық қасында тосады. Айдаһар шыққан бетте Аюалпаңды жұтып жібереді, бірақ батыр есін жиып, айдаһарды ішінен қақ жарып, құйрығына дейін тіліп шығып, өлтіріп тастайды. Патша риза болып, оны жер үстіне шығарып беруге уәде етеді.

Патша қырық кез саты жасатқанша, Аюалпаң айналаны шолып кетеді. Жолда алыстан: «Жейді-ау, жейді-ау!» — деген дауыс естіледі. Бір ағаш басында Самұрық құстың балапандары отыр, ал оларды әлдебір мақұлық келіп жей береді екен. Аюалпаң сол жауды шоқпарымен ұрып өлтіреді.

Балапандар оған жақсылыққа жақсылық жасайтынын айтып, шешесі келгенде дауыл тұратынын ескертеді. Шынымен-ақ, аспан бұзылып, жел ұйытқып, бұршақ пен жаңбыр төпелейді. Ақыры алып Самұрық келіп, әуелі адам иісін сезіп, Аюалпаңды жұтып та жібереді. Бірақ балапандары айқайлап, қайта құстыртып алады.

Аюалпаң болған жайды айтып, жер бетіне шығаруды өтінеді. Самұрық: «Көкке ұшыруға қырық құлынның еті, қырық бұзаудың месіне су керек», — дейді. Аюалпаң патшадан соны алдырып, Самұрықтың талабын орындайды.

Самұрық оны аспанға көтеріп ұшады. Жол азығы таусылғанда құс сынап: «Енді құлаймыз», — дейді де, бір жапырақ ет сұрайды. Сонда Аюалпаң өз санынан қол басындай ет кесіп береді. Самұрық жер бетіне жеткізген соң, оның адалдығын мойындап, жарасын бір жалап жазып жібереді.

Аюалпаң жер бетіне шыққан соң, сатқын екі жолдасын тауып алып, оларды жазалап, әділдігін жүргізеді. Құдықтан құтқарған бес қызды соларға беріп, өзі бастапқыда таңдаған ең сұлу қызды алады.

Сөйтіп ерлі-зайыпты болып, тұрмыс құрады. Бұрынғы жүз өгіздің бірі де қалмайды — тіршілік үшін аң аулап, еңбектеніп күн көреді.