ҚАУІПТІ ГЕОЛОГИЯЛЫҚ САЛДАР
Жер сілкінісі деген не?
Жер сілкінісі (грек тіліндегі «сейсмос» — жер сілкінісі) — жер қыртысындағы тербелістер мен ауытқулардың, жер асты дүмпулері мен соққылардың жиынтығы. Ол жер қабатының жылжуы салдарынан немесе адамның әрекетінен туындауы мүмкін және алыс қашықтықтарға дейін әсер етеді.
Ең қауіптісі — күшті әрі қиратушы жер сілкіністері: олар тұтас өңірлердің, тіпті елдердің қалыпты тіршілігін бұзып, адам шығынына, қалалар мен кенттердің қирауына, ғимараттардың зақымдануы мен жойылуына әкелуі ықтимал.
Негізгі ұғым
Жер сілкінісінің себептері толық анықталған жоқ, бірақ негізгі механизм — жер қойнауындағы энергияның жиналып, кенет босап шығуы.
Сейсмикалық белсенділік
Кейбір өңірлерде жер сілкінісі жиі қайталанады. Мұндай аймақтар сейсмикалық белсенді деп аталады.
Себептері мен тектоникалық үдерістер
XVIII ғасырда ғалымдар жер қыртысындағы жас учаскелердің тербелуі тау жыныстарының жарылымдар бойымен ығысуын туындататынын атап өтті. Жарылым (ығысу) неғұрлым үлкен болса, жер асты дүмпуінің күші соғұрлым жоғары болады.
Плиталардың қозғалысы қалай әсер етеді?
Энергияның босап шығуы көбіне тектоникалық үдерістермен байланысты: литосфералық плиталардың қозғалысы нәтижесінде жер қойнауында жарықтар пайда болады. Плиталар түйіскен жерде үш түрлі құбылыс байқалуы мүмкін:
- бір плита екіншісінің астына/үстіне жылжиды;
- плиталар бір-бірінен алшақтайды;
- плиталар бір-біріне қатысты сырғанайды.
Плиталар соқтығысқанда немесе кернеу шегіне жеткенде жиналған энергия жер бетіне шығып, дүмпу тудырады. Мұндай жер сілкінісі тектоникалық деп аталады.
Кейде жер сілкінісі плитаның ішкі бөлігінде де болады. Олар плиталар шетінде қысымның артуынан пайда болатын деформацияға, яғни энергияның жинақталуына байланысты туындайды.
Жер сілкінісінің жіктелімі
Туындау себептеріне қарай жер сілкіністерін шартты түрде төмендегідей жіктеуге болады:
Табиғи
Табиғи геологиялық үдерістердің нәтижесі.
Техногендік
Адам әрекетінің салдарынан пайда болады.
Тектоникалық
Плиталар қозғалысы мен жарылымдарға байланысты.
Вулкандық
Магмалық үдерістермен байланысты.
Опырылу
Қуыстардың құлауы, опырылмалар әсері.
Плита шекаралық/плитааралық
Плита шектерінде немесе плиталар арасында дамиды.
Қазақстан үшін сейсмикалық қауіп
Сейсмикалық қауіпсіздік мәселесі Қазақстан үшін әрқашан маңызды. Ел аумағының шамамен үштен бірі сейсмикалық қауіпті аймаққа жатады: онда 6 млн-ға жуық адам тұрады, әрі республиканың 40%-дан астам өнеркәсіп әлеуеті шоғырланған. Бұл өңірлер тұрақты тәуекел жағдайында өмір сүреді.
Ең қауіпті өңірлер
- Алматы қаласы
- Алматы облысы
- Шығыс Қазақстан облысы
- Жамбыл облысы
- Оңтүстік Қазақстан өңірі
Батыс өңірдегі техногендік тәуекел
Соңғы жылдары көмірсутек шикізатын қарқынды өндірумен байланысты еліміздің батысында, әсіресе мұнай кәсіпшілігі аудандарында техногендік сипаттағы күшті жер сілкінісі қаупі күшеюі мүмкін.
Негізгі өлшемдер: ошақ, эпицентр, қарқындылық
Жер сілкінісінің әсері шығатын энергия мөлшеріне және ошақтың қашықтығына тәуелді. Күшін бағалауда бірнеше көрсеткіш ескеріледі: қарқындылық және ошақ тереңдігі.
Ошақ (гипоцентр)
Жер қойнауындағы, жер сілкінісі туындайтын орын. Осы нүктеден серпінді сейсмикалық толқындар таралады.
Эпицентр
Ошаққа ең жақын жер беті нүктесі, әдетте ең күшті әсер байқалатын аймақ.
Сейсмикалық облыс
Бұрын болған немесе болуы ықтимал ошақтар шоғырланатын аумақ.
12 балдық сейсмикалық шкала бойынша шартты бөлінісі
Әлсіз
1–3 балл
Орташа
4 балл
Едәуір күшті
5 балл
Күшті
6 балл
Қиратушы
8 балл
Жойқын
9 балл
Аса жойқын
10 балл
Апатты
11–12 балл
Ескерту: мәтінде «Рихтер шкаласы» аталғанымен, 12 балдық шкала көбіне әсердің (қарқындылықтың) сипаттамасына қатысты қолданылады.
Үш мысал: 4, 7 және 11 балл
4 балл — орташа
Ғимарат ішінде көптеген адамдар дірілді сезеді, ал далада — аздаған бөлігі. Ұйықтап жатқан адамдар оянып кетуі мүмкін. Тербеліс ауыр жүк тиелген автокөліктің жүрісіне ұқсайды. Терезе, есік, ыдыс-аяқ дірілдеп, еден мен қабырғалар сықырлауы мүмкін. Аспалы заттар аздап тербеледі.
7 балл — өте күшті
Адамдар қатты қорқып, ғимараттан жүгіріп шығады; көпшілік аяқта әрең тұрады. Үлкен қоңыраулар өздігінен соғылуы мүмкін. Тастан қаланған ғимараттардың қабырғаларында жарықтар пайда болып, кейбірі қирайды. Опырылу, кішігірім тау көшкіндері, жолдарда жарықшақтар болуы ықтимал.
11 балл — апатты
Көпірлер, темір жолдар, кірпіш үйлер қирауы мүмкін. Тас жолдар жарамсыз күйге түседі, ағаштар сынады. Жануарлардың мазасыздануы байқалады.
Болжау, бақылау және аспаптар
Жер сілкінісін дәл алдын ала болжау және нақты ескерту көп жағдайда мүмкін емес: болжамдар жиі ықтималдық сипатта болады. Дегенмен жақын арада болатын дүмпуге ишара ететін кейбір белгілер кездесуі мүмкін.
Ықтимал белгілер
- бұрын байқалмаған жерден газ иісінің шығуы;
- жарқ еткен қысқа мерзімді жарық құбылыстары;
- бір-біріне тимеген жақын электр желілерінде ұшқынның байқалуы;
- үй ішінде көгілдір сәуленің (әлсіз жарқылдың) пайда болуы.
Жануарлардың мінез-құлқы
Кей адамдар жақындап қалған дүмпуді жануарлардың мазасыз қылығынан байқайды: иттің ұлуы, жылқының кісінеуі, құстардың топтанып мазасыз ұшуы, мысықтардың ықтимал эпицентр аумағынан қашуы.
Сейсмикалық қызметтердің рөлі
Жер сілкінісін тұрақты бақылауды сейсмикалық қызметтер жүзеге асырады. Әлемдік желіде мыңдаған стационарлық сейсмикалық станция бар, олардың деректері сейсмологиялық бюллетеньдер мен каталогтарда жарияланып отырады.
Жер сілкінісін тіркеп, параметрлерін өлшейтін арнайы құрал сейсмограф деп аталады. Бұл құралдар жыл сайын жүз мыңдаған жер сілкінісін белгілейді. Адамдар шамамен 10 мыңға жуық дүмпуді сезінеді, соның ішінде шамамен 100-і қиратушы болады.
Жер сілкінісі кезіндегі негізгі қауіп-қатерлер
Ғимараттардың зақымдануы және қирауы
Бұл ең ауыр салдардың бірі: дүмпу күшейген сайын конструкциялардың жарылуы, құлауы, тірек элементтердің бүлінуі ықтимал.
Қауіпті геологиялық салдар
Жердің отыруы, көшкіндер, топырақтағы ірі жарықтар, тастардың құлауы, үлкен опырылмалар, қар көшкіндері және лай ағындары (сел) болуы мүмкін.
Үрей және бейберекет әрекет
Қорқыныш адамдарды қауіпті, қисынсыз қимылға итермелеуі мүмкін. Бұл әсіресе адам көп жиналатын орындарда қауіпті: мектептерде, ауруханаларда, кинотеатрларда, жатақханаларда және т.б.
Заттардың құлауы
Құлап кетуі мүмкін ауыр немесе шыны заттар: шкафтар, сөрелер, картиналар, вазалар, айналар, люстралар, жарық шамдары, жабдықтар, сылақ бөлшектері, қабырға сынықтары. Сынған әйнек сынықтары ішке де, сыртқа да құлауы ықтимал.
Өрт қаупі
Кірпіш пештер дүмпу кезінде шашылып қалуы мүмкін. Электр желісінің қысқа тұйықталуы, ашық от, қосылған электр жылытқыштар, плиталар, газ баллондары қауіп тудырады. Қираған ыдыстардан бензин, ацетон сияқты тез тұтанатын сұйықтықтар төгілуі мүмкін.
Инженерлік желілердің зақымдануы
Су құбыры, кәріз және өзге құбыр желілері, электр беру желілері тіреулері зақымдалып, байланыс үзілуі мүмкін. Жолдар мен көпірлер де бұзылады.
Маңызды тұжырым
Күшті жер сілкінісі кезіндегі жарақат пен адам шығынының басты себептері — ғимараттардың қирауы, еңістердің сырғуы және опырылулар. Талдауларға сәйкес, шығындардың едәуір бөлігі адамдардың дұрыс емес мінез-құлқымен байланысты: үрей, асығыс шешім, қауіпсіздік ережесін елемеу.
Өзіңізді қорғау: басты қағидалар
Ең тиімді қорғаныс — үрейге берілмеу. Алғашқы дүмпуден кейін мүмкіндік болса, ғимараттан тез әрі қауіпсіз шығып кетіңіз. Егер сыртқа шығу мүмкін болмаса, қауіпсіз орында тасада қалыңыз.
- Терезелерден мүмкіндігінше алыс тұрыңыз.
- Ішкі тірек қабырғаларға жақындаңыз.
- Витрина, шкаф, шыны қалқа сияқты құлауы/сынуы мүмкін заттардан алыс болыңыз.
Тірі қалудың басты факторлары — тыныштық, әзірлік және ұғымталдық.