Сақ тайпаларының ерекшеліктері
Қазақстан территориясындағы ертедегі мемлекеттер: сақтардың тарихы
Б.з.б. I мыңжылдықта Қазақстан жерін мекендеген ежелгі тайпалар темірден құрал-жабдық жасауды меңгеріп, қуатты тайпалық одақтар құра бастады. Мал саны көбейген ірі бай әулеттер қонысын жиі ауыстырып, өзен бойымен ғана шектелмей, дала мен шөлейт өңірлерді, сондай-ақ Тянь-Шаньның биік таулы бөліктерін біртіндеп игерді.
Тақырыптық жоспар
- Ең алғаш пайда болған тайпалар
- Сақтардың шаруашылығы
- Сақтардың қоғамы мен саяси ұйымы
Негізгі ой
Темірді тұрмысқа кеңінен енгізу, ат әбзелдерін жетілдіру және әскери технологиялардың дамуы көшпелі қоғамның шаруашылығы мен билік құрылымын түбегейлі өзгертті: әскери көсемдер ықпалы күшейді, тайпалар одағы қалыптасты, ал қақтығыстар бірлесе қорғануды қажет етті.
Ерте тайпалардың қалыптасуы және өмір салты
Темірді игеру және көш-қон кеңістігі
Темір құралдары еңбек өнімділігін арттырып, шаруашылық мүмкіндігін кеңейтті. Бай отбасылардың қолында малдың молаюы олардың қонысын жиі ауыстыруына, жаңа жайылымдарды—өзен аңғарларынан бастап, дала, шөлейт және таулы өңірлерге дейін—игеруіне жол ашты.
Ат мәдениеті және көлік-байланыс
Атқа ауыздық салу мен әбзелдерді жетілдіру нәтижесінде жылқы алысқа қатынайтын маңызды көлікке айналды. Бұл өзгеріс көшпелі өмірдің қарқынын күшейтіп, әскери әрекеттердің ауқымын да ұлғайтты.
Қару-жарақ және әскери басымдық
Алыстан дәл атуға арналған садақ, ұшы үш қырлы жебе, ақинақ қысқа семсер және айбалта қорғаныс пен шабуылда сенімді құрал болды. Жайылым мен мал үшін талас-тартыстар жиілеп, соғыстарда әскери басшылардың байлығы мен беделі артты.
-
Садақ
Қашықтан соққы беру -
Үш қырлы жебе
Тесіп өтетін ұш -
Ақинақ
Қысқа семсер -
Айбалта
Жақын ұрыста тиімді
Сақ қоғамы: билік, кеңес және тайпалық одақтар
Әскербасылар мен батырлардың рөлі күшейіп, соғыссыз уақытта да олар малын көбейтіп, байып, ел ішіндегі ықпалын арттырды. Дегенмен, басқару ісінде белгілі бір тепе-теңдік сақталып, елдік мәселелерді тежеп, реттеп отыратын ақсақалдар кеңесі болғаны айтылады.
Киіз үйдің эволюциясы
Көшіп-қонуға қолайлы жеңіл киіз үй тұрмысқа бейімделіп, барынша жайлы әрі тұрақты баспана сипатын алды. Бұл көшпелі өмір салтының ұйымдасу мәдениетін көрсетеді.
Одақтасу қажеттігі
Тонаушылық сипаттағы соғыстардың жиілеуі бірнеше тайпаның бірігуін талап етті. Осылайша тайпалық одақтар құрылып, оларды көсемдер басқарды.
Жазба деректер: Геродот және Ахеменид жазбалары
Сақтар туралы антик авторлар
Б.з.б. V ғасырдың 40-жылдарының соңында грек тарихшысы Геродоттың «Тарих» еңбегінде және басқа да жазбаларда б.з.б. I мыңжылдықтың орта шенінде Орта Азия мен Қазақстан аумағында сақ деп аталатын бірнеше тайпаның қуатты жауынгерлік бірлестігі болғаны айтылады.
Ахеменид дерегі бойынша сақтардың топтары
Персия патшасы I Дарийдің Нақш-ы Рүстемдегі (Персеполь маңы) тас жазуларында сақ тайпалары үш топқа бөлінеді:
- Сақ-хаумаваргалар — хаома сусынын дайындайтын сақтар.
- Сақ-тиграхаудалар — төбесі шошақ бас киімі бар сақтар.
- Сақ-парадарайандар — теңіздің арғы бетіндегі сақтар.
Орналасуы (шамамен)
Хаумаваргалар — Ферғана өңірі.
Орналасуы (шамамен)
Тиграхаудалар — Сырдарияның орта ағысы және Жетісу.
Орналасуы (шамамен)
Парадарайандар — Арал маңы мен Сырдарияның арғы беті (кей деректе еуропалық скифтермен байланыстырылған).
Геродот сипаттаған бейне
Геродот сақтарды скиф тайпаларының бір тармағы ретінде атап, олардың тығыз киізден тігілген төбесі шошақ бөрік пен шалбар кигенін жазады. Қару-жарақ ретінде садақ, қысқа семсер және айбалтаны көрсетіп, оларды мерген, шыныққан жауынгерлер деп сипаттайды.
Материалдық мәдениет: металл, қазан және «аң стилі»
Мыс пен қола дәстүрі
Археологиялық деректер сақтардың темірді өңдей білгенін көрсеткенімен, олар мыс пен қоланы да кең қолданған. Соның айғағы ретінде жабайы аң бейнелері түсірілген, қоладан құйылған үлкен тайқазандар аталады.
«Аң стилі» өнері
Сақтардың аң бейнелерін өрнектеуге негізделген өнері әлемдік мәдениетте ерекше орын алады. Бұл көркемдік дәстүр кейінгі кезеңдердегі сәндік-қолданбалы өнердің дамуына елеулі ықпал етті.
Әйелдердің мәртебесі және билік дәстүрі
Сақ қоғамында ұзақ уақыт бойы матриархаттық басқару дәстүрінің белгілері сақталып, әйелдердің әлеуметтік мәртебесі жоғары болғаны айтылады. Деректерде көсемдердің бірі ретінде сұлу да жігерлі патша ханым Зарина аталып, оның ел басқаруға, қала салуға және әскери жорықтарға қатысқаны баяндалады.
Сақтар және Ахеменидтер: Кир, Томирис, I Дарий
Кирдің жорығы және Томирис туралы аңыз
Персия патшасы Кир б.з.б. 558–529 жылдары өз ықпалын күшейту кезеңінде сақтармен одақтасып, олардан едәуір көмек алғаны айтылады. Кейін Кир сақтар мен массагеттерді бағындыруды көздеп, олардың жеріне басып кіреді. Сақтар басқыншылыққа қарсы қайсарлықпен қарсылық көрсетіп, бір шайқаста парсы әскерін талқандап, Кирдің өзін де өлтіргені туралы дерек бар.
Геродот жазбаларында мынадай аңыз келтіріледі: жеңістен кейін сақтардың әйел патшасы Томирис Кирге қатысты: «Сен қанға құмар едің, енді шөлің қансын». Делініп, үлкен торсыққа қан толтырып, Кирдің басын салдырғаны баяндалады.
I Дарий кезеңі: қысым, алым-салық және әскери міндет
Кирдің Орта Азиядағы жорықтарын I Дарий (б.з.б. 521–486) жалғастырды. Ол сақ тайпаларын біртіндеп бағындырып, белгілі бір уақытқа дейін өз ықпалына түсірді. Сақтардың бір бөлігі алым-салық төлеп, парсы патшасына жасаққа жігіт беріп тұрды. Кей деректерде сақ жауынгерлерінің парсының «өлмейтін он мың» деп аталатын таңдаулы әскері құрамында қызмет еткені де айтылады.
Грек-парсы соғыстары және сақтар
Б.з.б. VI ғасырдың соңы — V ғасырдың басында (500–449) болған грек-парсы соғыстарында сақ тайпалары парсылар жағында соғысқан. Мысалы, б.з.б. 490 жылғы Марафон шайқасында сақ жасақтары парсы әскері құрамында гректерге қарсы тұрғаны баяндалады.
Александр Македонский дәуірі: Орта Азияға жорық
Б.з.б. IV ғасырдың 30-жылдарында Александр Македонский бастаған македониялық гректер Ахеменидтердің соңғы патшасы III Дарий Кодоманның әскерін талқандап, Орта Азияға басып кірді. Олар Маракандты (Самарқанд) алып, Сырдарияға қарай жылжыды. Өзен бойында бекіну үшін «Александр Крайний» («Шеткі Александр») деп аталған қала салдырғаны айтылады.
Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар
- Сақтардың пайда болуының маңызы неде?
- Сақ тайпаларының ерекшеліктері қандай?
Ұсынылған әдебиеттер
- Гумилев Л. Көне түріктер. Алматы, 1994.
- Әбілғазы Б. Түрік шежіресі. 1992.
- Кадырбаев. Казахстан в эпоху Чингиз хана и его преемников (XII–XIV вв.). Алматы, 1992.
- Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. Москва, 1995.
- Махаева А. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы, 2002.