Педагогика тарихында оқушыларға эстетикалық тәрбие беру жайлы ой-пікірлер
Эстетикалық тәрбие: ұғымы мен ауқымы
Эстетикалық тәрбие адамның рухани келбетін қалыптастыратын кең әрі көпқырлы сала. Кейде бұл ұғымды «көркемдік тәрбие» түсінігімен теңестіріп қолданамыз. Алайда көркемдікке тәрбиелеу — өнер құралдары арқылы тәрбиелеу ғана.
Ал эстетикалық тәрбие, Ильинаның тұжырымы бойынша, өнердегі, табиғаттағы және бүкіл қоршаған өмірдегі әсемдікті танытып, сол әсемдік құралдары арқылы тәрбиелеуді білдіреді. Сондықтан көркемдік тәрбие эстетикалық тәрбиемен толықтай тең емес: ол — аса маңызды, бірақ құрамдас бөлік.
Р.Қоянбаев «Педагогика» еңбегінде: «Эстетикалық тәрбие адамды дүниедегі әдемілікті бағалай білуге үйретеді; өнер шығармаларын тануға, қастерлеуге баулиды; керісінше, ұсқынсыздыққа жағымсыз көзқарас қалыптастырады», — деп көрсетеді.
Эстетикалық сезім мен қабылдауды қалыптастыру
Эстетикалық тәрбиенің маңызды міндеттерінің бірі — эстетикалық сезімді және эстетикалық қабылдауды дамыту. Өмірдегі және өнердегі әсемдікті сезіну мен көру адамдарда әртүрлі: біреулер сұлулыққа терең үңіліп, мәнін ашуға талпынса, енді біреулер үстірт қарап, мән бермей өте шығады.
Әдемілікті сезіну және түсіну үшін адамда бейнелеу өнері, музыка, ән салалары бойынша белгілі бір білім қоры болуы қажет. Білім — сұлулықтың объективті өлшемдерін танытып, бағалау қабілетін нығайтады. Сезімталдық, байқағыштық, ықыластылық пен қамқорлық — баланың эстетикалық дамуының берік негізі.
Білімнің рөлі
Білімді адам сұлулықты тек «ұнату» деңгейінде емес, оның себеп-салдарын түсініп, өлшемімен бағалайды.
Орта мәдениеті
Мектеп, отбасы, демалыс ортасы — бәрі баланың әсемдікке көзқарасын күнделікті тәжірибе арқылы қалыптастырады.
Қазақ ағартушылары және эстетикалық көзқарас
Шоқан Уәлиханов: сәулет пен мұраға эстетикалық талдау
Қазақ ағартушылары эстетикалық тәрбиеге арнайы теориялық еңбек арнамаса да, оған ерекше мән бергені олардың зерттеулері мен шығармаларынан байқалады. Ш.Уәлихановтың эстетикалық көзқарасы қоғамның саяси және философиялық ойларымен тығыз байланысты болды. Ол қазақ және Орта Азия халықтарының тұрмыс-тіршілігін, ұлттық әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін зерттей отырып, халықтың ауыз әдебиеті мен әсемдік танымы арқылы эстетикалық талғамды ашуға ұмтылды.
Шоқанның пайымынша: «Қазақ моласы мен оның төңірегінен қазақтың мәнер-талғамы, архитектурадағы өнері, ою-өрнек пен бейнелеу салты байқалады». Бұл — халық мәдениетінің деңгейін танытатын құнды байлам.
Уәлиханов қазақ жеріндегі және Қырғызстан мен Шығыс Түркістан аумағындағы көне сәулет ескерткіштеріне (Алаша хан, Ботағай, Айша бибі және т.б.), сондай-ақ тас мүсіндерге (Қозы Көрпеш–Баян сұлу кешені, Түймекент және т.б.) ғылыми талдау жасай отырып, қазақ халқының эстетикалық мақсатты көздеген өзіндік сәулетшілік туындылары болғанын дәлелдейді. Мұндай мұраларды әсемдіктің үлгісі ретінде қабылдауға үйретеді.
Ыбырай Алтынсарин: білім, мәдениет және қолөнер
Ы.Алтынсарин халықтың көркем мұрасын жоғары бағалап, өнердегі және өмірдегі әсемдіктің құндылығын тану білім арқылы жүзеге асады деп есептеді. Ол педагогикалық еңбектерінде тек сауаттылықты емес, мәдениеттілікті де бірінші орынға қойды.
Алтынсариннің қазақ қыздарына арналған тұңғыш әйелдер қолөнері мектебін ұйымдастыруы — осы бағыттағы нақты іс-әрекеттің айғағы. Ол мектеп «қазақ халқы арасында жаңаша мәдениетті өмір сүрудің, әдет-ғұрып, тәртіп, тазалық, қолөнер мен өнердің үлгісі болуы қажет» деп атап көрсетті.
Қолөнер арқылы тәрбиелеу
- ағаш ұсталығы, киім тігу
- тері илеу, қыш-құмыра жасау
- шәлi тоқу, түбіт орамал тоқу, жіп шалу
- өрмек тоқу, киіз басу, бау тоқу
Ол ұлттық тәжірибені тәрбие өзегіне айналдыруды жақтап, ұмытылып бара жатқан пайдалы да құнды дағдыларды эстетикалық талғаммен ұштастырып, өмір қажетіне жаратуға үндеді. Бұл — дәстүр мен замана талабын сабақтастырудың пәрменді жолы.
Абай: сезім, таным және көркемдік тәжірибе
Балалар мен жеткіншектерге эстетикалық тәрбие беруде халық мұрасының тәрбиелік қуатын Абай да жоғары бағалады. Ол эстетикаға арнайы еңбек арнамаса да, өлеңдері мен қара сөздерінде әсемдік, сұлулық, талғам мәселелерін терең сезіммен қозғады. Абай ел ішіндегі қолөнер бұйымдарын жинастырып, Семей музейіне тапсырғаны, ақын-жыршыларға кең тараған жырларды қайта жырлап, хатқа түсіруді тапсырғаны туралы деректер оның халық мұрасына жауапкершілікпен қарағанын аңғартады.
Абай 27-қара сөзінде таным мен сезімнің бастауын адамның көру қабілетімен байланыстырып, дүниенің көркі адамға әсер ету арқылы рухани ләззат сыйлайтынын меңзейді.
43-қара сөзіндегі ой өзегінде де тәжірибе мен үздіксіз «тексеру» (байқау, талдау) арқылы жан қуатының жетілуі, өнердің шыңдалуы айтылып, дағдыны дамытпай тоқтатып қоюдың салдары ескертіледі.
Мектеп тәжірибесі: мұғалім міндеті және орта мәдениеті
Мектеп оқушыларына эстетикалық тәрбие беруде мұғалім алдында күрделі міндет тұрады: оқушының көрген-білген заттарының, көркем құбылыстардың сырын дұрыс аша отырып, сезімін ояту және сонымен бірге ойлау мен қиялдау қабілетінің дамуына жол ашу. Эстетикалық мақсат — адамның дүниені тануымен, оны адамгершілік тұрғыдан қабылдауымен тығыз байланысты.
А.С.Макаренко: «Балаларымыз — еліміздің келешегі; баланы дұрыс тәрбиелеу — біздің қуанышымыз, ал нашар тәрбиелеу — біздің көз жасымыз және ар алдындағы айыбымыз», — деп тәрбие жұмысының жауапкершілігін айқындайды.
Макаренко тәрбиеленушілерінен тек тазалық пен ұқыптылықты ғана емес, жүріс-тұрыс пен сөйлеудегі әсемдікті де талап ете білді. Балалардың әсемдікке деген сезімін мектепте, үйде, демалыста — барлық ортада үздіксіз дамытып отыру қажет. Мектеп пен сынып бөлмелерін эстетикалық тұрғыда безендіруде оқушыларды қатыстыру — олардың талғамын тәрбиелеудің тиімді жолы.
Табиғат пен өнер: Сухомлинский және Крупская көзқарасы
В.А.Сухомлинский: табиғат аясындағы сабақ
В.А.Сухомлинский табиғаттың баланы қалыптастырудағы рөлін өз тәжірибесінде айрықша қолданды. «Балаға жүрек жылуы» кітабындағы «Табиғат кітабының үш жүз беті» бөлімінде ол балалардың эстетикалық сезімін тәрбиелеуде табиғат мүмкіндіктеріне ерекше орын береді. Сухомлинский сабақтың бірқатарын табиғат аясында өткізіп, қоршаған дүниенің қасиеті мен сұлулығын таныта білді.
Оның пайымынша, бала сұлулықты сезініп, қуана білуі керек; ал жүрек пен зердеде сақталған әсем образдар адамгершілік пен ізгі қарым-қатынастың тірегіне айналады: әсемдік — ізгіліктің жаны мен тәні.
Н.К.Крупская: баланың өзіндік көркем өрнегі
Н.К.Крупская көркемдікке тәрбиелеуде күрделі мәселелер туындайтынын атап, баланың өнер арқылы өз көңіл күйін тереңірек түсінуі қажет дейді. Ол өлең, ырғақ, музыка, би арқылы пікірін жеткізуіне мүмкіндік беріп, табиғи дамуына кедергі жасамауды талап етеді.
Крупская 1931 жылы «Правда» газетінде жарияланған мақаласын «Мектепте бейнелеу өнеріне көңіл бөлінсін» деп атап, өнердің «орасан зор ұйымдастырушылық рөл» атқаратынын ерекше көрсетеді.
Көркемөнердің тәрбиелік күші және жас ерекшелігі
Баланың эстетикалық талғамын қалыптастыруда көркемөнердің рөлі орасан зор. Көркемөнер — дүниені образ арқылы бейнелеудің және өзгертудің күрделі әрі жан-жақты формасы. Ол оқушыға тікелей әсер етіп, идеологиялық, адамгершілік және эстетикалық тәрбиені бірлікте жүзеге асырады. Өнерді бала кезден сезіну адамның рухани жетілуіне ықпал етіп, жеке және қоғамдық өмірдегі мәселелерді түсінуге, тіпті өз орнын табуға көмектеседі.
Педагогикада эстетикалық тәрбиені өнер әдістері арқылы жүзеге асыру тәжірибесі «көркем тәрбие» деп те аталады. Ол өнер туындыларына сүйене отырып, баланың әсемдікті түсініп, қабылдауын талап етеді.
Эстетикалық тәрбие баланың жас кезеңдеріне қарай әртүрлі дамиды. Кіші мектеп жасында баланың мектепке алғаш баруы және алған әсерлері оның көркемдік әрекеттерін түсінуіне түрткі болады. Дегенмен бұл кезеңде ықылас тұрақсыз болуы мүмкін: өнер шығармаларымен ұзақ уақыт айналысу баланы тез жалықтыруы ықтимал. Сондықтан жұмыс түрлері алмасып, әсер мен әрекет табиғи үйлесім табуы маңызды.
Этика мен эстетика: жақсылық пен сұлулықтың бірлігі
Мінез-құлықты дербес ғылым ретінде этика зерттейді, бірақ эстетика да оны назардан тыс қалдырмайды. Егер этиканың негізгі ұғымы — жақсылық болса, эстетиканың өзегі — сұлулық. Ізгілік жасау — қоғамға пайда келтіру, ал сұлулық — адамның өмірді мәнді сезінуіне жетелейтін өлшем.
М.Горькийдің «Эстетика — бұл болашақтың этикасы» деген сөзі жақсылық пен сұлулықтың бір-бірін толықтыратын тұтастығын айқындайды.
Өсіп келе жатқан жас ұрпақтың әрекетінен жақсылық пен сұлулықтың, яғни этикалық және эстетикалық қасиеттердің үйлесім табуын қалыптастыру — тәрбиенің биік мақсаты. Жасөспірімдер үлкендермен және құрдастарымен қарым-қатынаста сыпайы, әдепті, байыпты болуға тиіс. Осындай қасиеттердің барлығы мектеп оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің маңызды қайнар көзі болып саналады.
Қорытынды түйін
Эстетикалық тәрбие — адамның ішкі мәдениетін қалыптастыратын, өнерді, табиғатты және өмір сұлулығын тұтастай қабылдауға үйрететін жүйелі үдеріс. Ол біліммен бекіп, орта мәдениетімен толығып, этикамен ұштасқанда ғана тұлғаның көркем талғамын да, адамгершілік болмысын да бірдей шыңдайды.