Сен оны

Балалар агрессиясы: қоғам үшін өзекті мәселе

Балалардың жоғары агрессивтілігі дәрігерлер, педагогтер мен психологтар үшін ғана емес, тұтас қоғам үшін де маңызды проблемалардың біріне айналып отыр. Осындай мінез-құлық байқалатын балалар санының тез артуы тақырыптың өзектілігін күмәнсіз етеді.

Негізгі ұғымдар

Агрессивтілік: (лат. шабуылдау, қауіп тудыру) — агрессивті мінез-құлыққа апаратын ниет пен ішкі дайындық, жағдай.
Агрессиялық әрекет: — баланың өзгелерге зиян келтіруге бағытталған нақты мінез-құлқы.
Қалай көрінеді?: Ашу, жаулық, жеккөрушілік сияқты эмоциялар арқылы байқалып, көбіне балағаттау, қорлау, төбелес, ұрып-соғу тәрізді әрекеттерге ұласады.

Мәселені күшейтетін факторлар

Балалардың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайының нашарлауы.
Отбасылық тәрбие дағдарысы.
Мектептің баланың жүйке-психикалық күйіне жеткілікті көңіл бөлмеуі.
Патологиялық босанудың артуы және оның салдары ретінде миға зақым келу қаупі.
Зорлық-зомбылықты үздіксіз насихаттайтын медиа, кино және бейнеиндустрия ықпалы.

Соңғы жылдары балалар агрессиясы мәселесіне ғылыми қызығушылық артқанымен, өкінішке қарай, нақты түзету мен емшара тәжірибесіне сүйенген қолданбалы зерттеулер салыстырмалы түрде аз.

Балалар агрессиясының негізгі көздері

Балалар агрессиясының себептерін талдағанда, оның үш негізгі көзі жиі кездеседі.

1) Отбасы үлгісі

Бала өсіп жатқан отбасында агрессивті мінез-құлық қалыпты норма ретінде қабылданса, бұл үлгі бала санасында берік орнығуы мүмкін. Кейде ата-ана сөз жүзінде агрессияға қарсы болғанымен, іс жүзінде «батылдық» деп бағалап, төбелеске араласқанын немесе айламен мәжбүрлегенін құптап жатады.

2) Құрдастар ортасы

Агрессияшыл мінез-құлық құрдастарымен қарым-қатынас барысында үйреніледі. Мектепке дейінгі жаста көп балалар үшін күш үстемдігі маңызды болып, әсіресе ұлдар арасында «кім күшті болса, сол бәрін жасай алады» қағидасы жиі байқалады.

3) Ақпараттық және көркем үлгілер

Агрессияға үйрететін модель тек шынайы адамдардан емес, теледидар, экран, ойын және кітап беттерінен де келеді. Зорлық-зомбылықты «жанжалды шешудің тиімді тәсілі» ретінде көрсету балаға құрылымсыз әрі қатал сценарийді оңай сіңіртеді. Сондықтан баланың не көретініне, не оқитынына, қалай ойнайтынына назар аудару маңызды.

Ішкі себеп: агрессия — қолайсыздықтың сигналы

Агрессияның сыртқы көріністерін байқағаннан кейін, оның ішкі себептеріне тоқталған жөн. Мұндағы негізгі ой қарапайым: адамның бәрі жақсы болса, ол агрессивті болмас еді. Демек, агрессия — көбіне ішкі қолайсыздықтың сыртқа шығуы.

Агрессивті балаларға тән белгілер

Жоғары мазасыздық.
Өзін қажетсіз сезіну.
Айналасындағыларды әділетсіз деп қабылдау.
Өзін тең санамау, көбіне өзін кем бағалау.

Айғай-шу нені білдіруі мүмкін?

Кішкентай «агрессордың» айғайлап, ашу көрсетуі кейде қарсылық емес, керісінше, айналасындағылардың назарын өз проблемасына аудартудың және «мен мұны жалғыз жеңе алмаймын» деген белгі берудің тәсілі болады.

Ата-анаға бастапқы бағыт

Егер сіз балаға көмектескіңіз келсе, ең алдымен оған шынайы ілтипат танытып, жеке тұлға ретінде қабылдаңыз: ішкі әлеміне қызығыңыз, сезімі мен мінез-құлқының себептерін түсінуге тырысыңыз. Бала жетістігін (ішкі және сыртқы) көбірек атап, қиындықты жеңудегі әр қадамын нығайтыңыз.

Мақсат — ұл не қыз баланың өзін-өзі сыйлауын және өзін дұрыс бағалау қабілетін қалпына келтіруге көмектесу. Ата-ана агрессиялық көңіл күй мен әрекеттің қайдан шығатынын анықтап, оны түзетудің дұрыс жолдарын таңдауы тиіс.

Практикалық алгоритм: мінез-құлқы күрделі баламен жұмыс

Профессор Н.Е. Щуркова және әріптестері мінез-құлқы күрделі балаларға арналған педагогикалық әрекет алгоритмін ұсынады. Төмендегі қадамдар сынып жетекшісіне де, ата-анаға да пайдалы.

1

Мінез-құлқын түсіну

«Иә, осылай болуы мүмкін…», «Сенің жасыңда менде де осындай жағдай болған…»
2

Ішінара ақтау (жартылай қолдау)

«Сенің орныңда басқа біреу де солай істер еді…», «Мүмкін мен де солай істер ме едім…»
3

Нәтижесін талдату

Баланың әрекетінің заттық және әлеуметтік салдарын бірге талдау: «Сен, сірә, … жасағың келді, бірақ … болып шықты», «Сен бұлай болады деп ойламаған шығарсың…»
4

Балама әрекет үлгісін көрсету

«Былай жасасаң, … болар еді», «Мұндай жағдайда кейбіреулер … жасайды»
5

Ойлануға шақыру (уәж бен себепті табу)

«Сен өзің қалай ойлайсың?», «Бұл қалай аяқталады?», «Сен туралы басқалар не ойлайды?»
6

Сыртқы қорлаудан қорғау

Балаға жаңа, мәдениетті деңгейде өзін жүзеге асыруына жағдай жасау: «Бұл есейген сайын түзелетін әдет…»
7

Күтпеген дербес шешім

«Мен сені жазалауым керек еді, бірақ қазір … жасаймын», «Мені түсінеді деп сенемін…»

Қолайсыз жағдайды басқару тәсілдері

Қысым жасау

Баланың әрекеті мен қылығына қатаң тыйым салу. Сынып жетекшісі өз беделі арқылы агрессияны дер кезінде тоқтатып, жағдайды басқаруға алады: «Тез арада тоқтат!»

Ығыстырып шығару (алмастыру, алаңдату)

Агрессияшыл реакцияны басқа, жағымды әрекетпен алмастыру. Мысалы: «Маған мынаны жасауға көмектесіп жіберші…»

Елемеу

Қолайсыз жағдайға бірден назар аудармай, біртіндеп бәсеңдетуге мүмкіндік беру. Бұл тәсіл жағдайдың ушығуын күшейтпей, ширығуды біртіндеп жоюға бағытталады.

Мерзім белгілеу (уақытын шектеу)

Ашуды «жарылысқа» жеткізбей, уақыт арқылы реттеу: «Кәне, мұны бір минут ішінде аяқтайық». Мақсат — күшті ширығудың біртіндеп басылуына жағдай жасау.

Жағымды нәрсеге көңіл аударту

Баланың назарын ашу, ыза немесе реніш тудырған адамнан/жағдайдан өзінің (немесе басқа адамның, жануардың, заттың) жағымды қырына бұру. Бұл тәсіл өзін-өзі бақылауды, реттеуді және сыртқы әсер мен ішкі күй арасындағы тепе-теңдікті қалыптастыруға көмектеседі.

Агрессия деңгейін азайтуға көмектесетін қадамдар

Спорт секцияларына қатыстыру.
Қызығушылығы бойынша үйірмелерге бағыттау.
Балаға деген махаббатты тұрақты түрде білдіріп отыру.
Орындалмайтын уәде бермеуге тырысу.
Релаксация және тыныс алу жаттығуларын үйрету.
Балаға уақыт бөліп, жүйелі түрде ақыл-кеңес беру.
Уақытылы тыңдап, түсінуге ұмтылу.
Әр ісіне көмектесіп, сенім білдіру.
Қарым-қатынаста мейірімді, сабырлы болу.
Терең тыныс алу мен тыныс шығаруды ашу, уайым, қорқыныш кезінде қолдану.

Алдын алу сұхбаттары

Мақсаты — қажетсіз оқиғаның алдын алу. Агрессивті мінез-құлықтың салдарын нақты мысалмен түсіндіру маңызды. Мысалы, балалар үйінде тәрбиеленуші бір қыз мектепте ұл баланы жекпе-жекке шақырып, соңы ауыр жарақатпен аяқталған жағдай кездескен.

Жағымсыз энергиядан қауіпсіз арылу

Баланы ашуды қауіпсіз түрде шығару тәсілдеріне үйрету керек. Мысалы, табиғатқа шығып, дауысты басқарып айқайлау; кей елдерде адамдар жансыз заттарға ұрысып, соққы жасап, эмоциясын шығаруға арналған арнайы бөлмелер де бар.

Ересектің рөлі: үлгі және сенім

Агрессивті баламен сөйлескенде сынып жетекшісі немесе ата-ана сабырлы, салмақты, жұмсақ әрі төзімді болып, сыртқы келбеті мен сөзінен баланың жан дүниесін түсінуге ұмтылысын білдіргені дұрыс.

Баланың жақсы қырларын көріп, оған сенім білдіру шешуші ықпал етеді: бала өзін жақсы көріп, қадірлейтінін сезінсе, өзін ұстамды, жауапты адам ретінде көруге ұмтылады. Зерттеулер де бала педагог пен ата-ананың оны «жақсы адам» ретінде қабылдайтынын түсінгенде, өзгеріске бейім болатынын көрсетеді.

Жауапкершілік жүктеу

Балаға жауапты тапсырма беру оны пайдалы іске жұмылдырып, шығармашылыққа жақындатады. Мұндай кезде ол жағымсыз ой мен әрекеттен алыстайды.

Ерік-жігерді қалыптастыру

Агрессияның жағымсыз көріністерімен күрестегі негізгі фактор — сынып жетекшісі, ата-ана және бала арасында үйлесімді қарым-қатынас орнату. Бұл баланың салауатты эмоциялық дамуының басты шарты.

Автор туралы

Бедерова Меруерт Темирханқызы — Қарқаралы ауданы, Тегісшілдік ауылдық округі ЖББ №6 орта мектебі КММ педагог-психологі.