Тіл мәдениеті және баспасөз
Қазақ тілінің мәдениетін арттыру: коммуникативтік қызмет пен әдеби норма
Қазақ тілінің мәдениетін көтеру ең алдымен оның коммуникативтік және қоғамдық қызметтерін күшейтуді талап етеді. Қазіргі қазақ тілі — ертедегі тұрмыстық қарым-қатынастың құралы ғана емес; ол жаңа өмір үшін күрестің, марксизм-ленинизм идеяларын насихаттаудың, сондай-ақ халқымыздың мәдени, экономикалық, ғылыми және саяси іс-әрекеттерінің тілі.
Осы құралдың өткір, ұтымды, мәдениетті болуының маңызды шарттарының бірі — әдеби тілдің нормалық қасиетін нығайту. Бұл — түптеп келгенде, қазақ тілінің мәдениетін арттырудың негізгі бағыты.
Әдеби тіл нормасын орнықтыру — тілдің қоғамдық қызметін кеңейтіп, оны жинақы, түсінікті және бірізді етуге бағытталған жүйелі әрекет.
Дублеттер жайындағы пікірталас
Қоғамда көп талас тудырып жүрген мәселелердің бірі — дублет сөздер. Кейбір қалам қайраткерлері дублеттердің тиімділерін іріктеп, әдеби нормаға түсіруді қазақ тілінің «алтын қорына» орынсыз қол сұғу ретінде қабылдайды.
Дублетті «қор» деп қарау
Тіл мәдениеті мәселелерін жақсы түсінетін Ә. Қарағұлов аудармашылар мен журналистер үшін дублет пен диалект сөздерді сарқылмас қор ретінде бағалап, одан «көз жұмып, қол сілтеп безуге болмайтынын» айтады. Алайда мәселе «безуде» емес: тіл мамандары «солардың ішіндегі керегін ал, әдеби тілге қажеттісін пайдалан» деп келе жатқан жоқ па?
«Аластату» түсінігі және даудың түбі
Қадірмен жазушымыз М. Әлімбаев тіл мамандарының дублеттерді дұрыс қолдану туралы әрекетін «дублеттерді аластау» деп түсінетінін білдіреді: «көптеген сөзді керексіз дублет деп “кірпішке ұқсатып” суырып тастай берсек...» деген уәж айтады. Бірақ мұндай пайым дублеттің табиғатын толық түсінбеуден туындайды: ешкім де, еш уақытта дублет қатарындағы сөздерді «лақтыр» немесе «аласта» деп талап еткен емес.
Әдеби норманың мәні: жинақылық пен бірізділік
Әдеби тілдің «сиқын бұзып тұрған сұрықсыз кедір-бұдырларды қырнауға болады» деген ой — орынды. Бірақ сол «кедір-бұдырдың» бір түрі әдеби нормаға сыймайтын, дұрыс сөздің бұзылып айтылған дублеттері емес пе?
Неге бірізділік қажет?
Әдеби тілдің етек-жеңі олпы-солпы болмай, жинақы әрі сымбатты болуы үшін нормаларды бекемдеу керек. Егер жарыспалы дублеттерді, қарапайым сөздерді, диалектизмдерді түгелдей «бәрі де дұрыс» деп жаппай қолдана берсек, бұл тілдік анархияға ұрындырмай ма?
Мысал арқылы
- Жазушы маңдай сөзін маңлай деп беруі;
- тізе сөзін дізе деп жазуы — тіл мәдениеті тұрғысынан құптала ма?
Әдеби сыңары айқын болса — әдеби вариант қолданылады
Дублеттік қатардың әдеби сыңары анықталған жағдайда, сол әдеби вариантты қолдану қажет. Мәселен, «жұмысымды бітірдім» деудің орнына «жұмысымды пітірдім» деу немесе «жұмыс істедім» орнына «жұмыс жасадым» деу тіл мәдениеті деңгейінің төмендігін аңғартатыны белгілі. Мұндай мәдениетсіздік жазуда да, сөйлеуде де көрінбеуі үшін әдеби норманы ұстану талабы күшеюі керек.
Нормалау — тіл байлығын кеміту емес
Тіл байлығын нормалау — әдеби тілді қалыптастыруға қызмет ететін шара; бұл тіл мәдениетін жоғары сатыға көтерудің жолы. Сондықтан одан ат-тонын ала қашуға болмайды. Нормалауға немқұрайды қарайтын адам көбіне оның мәнін түсінбейді немесе түсінгісі келмейді.
Нормалау — біреулер ойдан шығарған ермек емес. Ол әдеби тілдің пайда болу табиғатын, ілгері даму жолдарын айқындау үшін қажет әрекет.
Ойлантатын сұрақтар
- Тілді нормалауда қандай жайттарды нысана етеміз?
- Норманы және нормаға жатпайтын қолданыстарды қалай айырамыз?
Пайдаланылған әдебиеттер
- Тіл мәдениеті және баспасөз. Алматы, 1972. 140-б.
- Мәулен Балақайұлы Балақаев. Қазақ әдеби тілі. Алматы, 2007. 421–423-б.