Қыздың төсегі
Майдың қоңыр кеші: бақшадағы өмір базары
Мамырдың іші. Губерниялық қаланың бақшасы мейрам күніне күндізден бастап әзірленген. Күн бата бере, қаланың қызық іздеген жастары әлденеше көңілді топ болып, күлісіп-әзілдесіп келіп, бақшаға кіріп жатты. Бүгін күн ыстық еді. Сондықтан бақшаның көлеңкесінен шыққан салқын леп майысып соққанда, денені көтеріп, сергіткендей болушы еді.
Түс мезгілінен бері бақшаға барамыз деп әзірленген бозбалалар мен әйелдер күн батардан-ақ бөлек-бөлек жайраңдаған топ болып, үзілместен ағылып келіп жатты. Қала халқына көптен белгілі бақша оркестрі күндізден-ақ құтырып ойнап, дәмелі жастың көңілін қозғап, шақырып тұрғандай. Құмы мен шаңы көп ыстық қалада мамырдың қоңыр салқын кеші кішкене сұлу бақшаның ішіне жанар оты сөнбеген жастарды еркін демалысқа, түстей сұлу сезімге шақырып, күтіп тұрғандай көрінетін.
Бақша тіршілігі мен түн сыры
Бақшаның сәнді, шұбар тобы көрініске шыққан сахна сұлуларындай: неше алуан тілмен былдырлап, желікті күлкі, сезімді қалжыңмен оркестр күйінің ішінде толқынып, бұралып өтіп жатты. Күн батып, қас қарая бастағанда бақша мезгіл сайын жанданып, тіршіліктің қызуымен ажарлана түсті.
Кейбір шеткі аллейлер ұзақ қоңыр, қараңғы болып, қара түннің сырымен қосылып, ыстық демалысты, үзілген жүрек күйін ескерткендей. Екі жақтағы қалың тоғай ішінде тұңғиық түн оркестрдің сезімді күйіне тіл қосқандай: жұмсақ жел сілкінткен жапырақтарды тілші қылып, сыбырласып сырласқандай болушы еді.
Бұл бақша — өмір базары. Кейде құлаштап, кейде кезі келсе топтап, кейде жекелеп сатылатын сезім базары.
Жазғы түн. Ашық аспанның жарық жұлдыздары бақшаның төбесінен төніп, таласа қарағандай. Бақша халқы әр алуан: көпшілігі орыс жастары, арасында анда-санда татар, қазақ жастары да кездесетін. Үлкен аллейде жұрт мың тілмен сөйлеген қалың селдей болып, тынымсыз ағылып, толқып өтіп жатты.
Үлкен аллейде екі-үш жерде дөңгелек фонтан бар еді. Сол тұста сейілшілер екіге жарылып, жарығы мол алаңда бірін-бірі айқын көріп, ерсілі-қарсылы өтетін.
Ғаббас пен Ғайша: кездесудің бағыты
Сағат сегіз шамасында үлкен аллейге үш қазақ жігіті келіп араласты. Олар анда-санда күлісіп-әңгімелесіп, ажары тәуір әйелдерге телміре қарап, осы сұлу, осы сүйкімді деп қызыққан сөздерін айтып жүрді. Ортадағысы — аласа бойлы, жұғымды, кішілеу денелі, қызыл шырайлы қара торы жігіт. Пенсне киген, қара көзді, қыр мұрынды, қысқалау бұйра қара шашты. Бұл — шет жақтан жаңа келген Ғаббас.
Жанындағы екі жігіт — осы қаладағы бұрыннан таныс, бірге оқыған жолдастары. Ғаббастың өзге таныстары да көбейіп қалған. Солардың ішінде оған ерекше әсер еткені — Ғайша еді.
Тұспалмен ұғысқан сөз
Ғайша мен Ғаббас аз уақыттың ішінде бірнеше сауықта, қонақта қайта-қайта ұшырасып жүрді. Соңғы көрісуі татар театрында болған. Сол кеште Ғаббас: «Жақында үйден шықпақ ниетің бар ма?» — деп тұспалдағанда, Ғайша: «Ертең бақшада жақсы сейіл болмақшы дейді, соған барармын» — деген.
Екеуі ашық уәде қылмай-ақ, емеурінмен түсінісіп, ертеңгі бақшада кездесетініне сеніп айрылған.
Өсек пен сыртқы баға
Ғаббастың жолдастары Ғайша туралы түрлі сөзді бұрыннан білетін. «Жақсы актриса десетін», «үлкен романға героиня болуға татымайды» деген тәрізді қалжың аралас ескертпелер де айтылды. Бірақ Ғаббас жаңа таныс әйелге өзгенің байлауын жапсыра қойған жоқ; таныстығын әзірге сыртқа шығармады әрі сырт көздің сынына да қысылмады.
Осы әңгімелермен үш жігіт орта фонтанға жеткенде, қарсы топ ішінен екі жас әйел көрінді: бірі — Ғайша, екіншісі — оның жолдасы, татар қызы Мәдинә. Жастар алыстан бас иісіп амандасып, біріне-бірі қарсы жүрді. Қатар жүру аллейде ыңғайсыз болғандықтан, Ғаббас пен Ғайша оңаша бөліне берді; ал екі жігіт Мәдинәмен қалды.
Сөздің қызуы: жеңіл қалжыңнан нәзік сырға
Тосаңдық байқалмады: алғашқы сөзден-ақ күлісіп, дамылсыз әңгімеге кірісті. Ғаббас: «Бақшаға кешеңдеп келдіңіз, әлде бұрынғы келулер жалықтырған ба?» — деді. Ғайша кесектеу даусымен күліп: «Мені бақшаның жалықтыратын жері жоқ, өйткені бұл бақшаға менен сирек келетін адам жоқ» — деді.
Ғайша: «қазақ табиғаты үнемі шу мен даңғазаға үйір емес» дегенде, артта қалған екі жігіт Мәдинәнің көзінше ашық сөйлей алмай, бір-біріне қарап жымиды. Ғайша өз қанының қазақ екенін білдірмекке ұмтылып, «қазақ әйелінің табиғатын» дағдылы машықпен айта беретін; бұл да оның өзгелермен сөйлескендегі бір әдісі еді.
Ғаббас Ғайшаның сөзіне жолдастарындай суық сынмен қарамады. Қалжың мен күлкі араласқан сайын, ол бұрынғы айтылған күдіктерді ұмыта бастады. Ғайша да көркімен, өзіне жарасқан сәнімен, сөзінің әуенімен әсер етті: бойы биік, толық етті, ақ жүзді, ашық мойны жұмыр, қара шашы бұйраланған, көз жанары қой көздеу еді. Майдың ақ жібек киімі қара шашы мен ақ денесін айқындап тұрды.
Буфеттен кейінгі қараңғы аллей
Бірер сағат әңгіме мен қалжыңға толы өтті. Ақыры, Мәдинә қасындағы екі жігіттің көңілсіздігінен жалығып, қарсы келе жатқан танысын көріп «Райхан!» деп жүгіріп кетті; екі жігіт те «қош» дей алмастан, өз беттерімен қайтуды жөн көрді.
Ғайша мен Ғаббас бұрынғысынан да еркінсіді. Біраз жүрген соң буфетке кіріп, кешкі тамақ ішіп, азырақ жеңіл ішімдік алып шықты. Бұл кезде бақша қызудың төріне жеткен: аллейге жұрт зорға сыйып, қалың толқын болып ырғалып өтетін. Музыка бірде екпіндеп, бірде құмарлықпен үзіліп, кейде ерекше сезімділікпен толқып ойнайды.
Сол тұста Ғайша сырттан болатын орынсыз өкпе мен өсек туралы айтып, әңгімені күлкіден нәзік сырға қарай бұрды. Екеуі үлкен аллейден тарайтын қараңғылау аллейге түсті. Ғаббас буфет басқышынан түсіргенде Ғайшаны қолтығынан сүйеп, сол бетпен қолын жібермей, ақырын сүйенісіп кетті.
Көңіл күйдің ауысуы
Қараңғы, қоңыр көлеңкелі аллей — сыбыр мен сырдың кеңістігі. Сол жерде Ғаббас өмірдің жүдеулігін айтып: «Сұр өмірдің ішінде анда-санда сезім күніне жылыну керек емес пе?» — деді.
Ғайша бастапқыда қарсыласқандай болса да, ақыры: «Рас, адамның өмірі күншуақ іздейді» — деп, үн қатты.
Сезімнің ашылуы
Қараңғы тоғай түбіне жеткенде Ғаббас тоқтап, Ғайшаның екі қолын көтеріңкі ұстап, қарсы тұрып, көптен іште жүрген тілегін айтты. Сөзі бастан-аяқ мінсіз құралмаса да, ара-арасында шешендікке ұқсаған тіркестер араласып, шын сезімнің тілі секілді естілді. Даусына діріл кірді. Ол ішкі сырын «сүйемін», «құмармын», «тілегім, үмітім» деген ыстық сөздермен түйді.
Ғайша көп өзгермеді; күліп қабылдады. Бірақ бұл күлкі «онда бөгет не?» деген ишарадай еді. Ғаббас қыздың қолдарын өз иығына артып, мойнын құшақтатып, өзі де көптен асыққан құмарлықпен қысып құшақтап, ұзақ сүйді. Екеуі көпке дейін тілге келмей, ыстық демалыс пен асау сезімге беріліп, сүйісіп тұрды.
Құмарлық толқыны басылғанда түн ортасы ауып кеткен. Олар сол көлеңкелі аллейден әлі шықпаған еді. Музыка Ғаббас жеңген майданды құттықтағандай, құмарлық күйін ойнап жатты. Қыз бен жігіт қалған уақытты сүйіспен, ақырын сыбырмен, тәтті сөзбен өткізді. Енді бұрынғыдай перделемей, атын атап, ашық сөйлесетін болды.
Сыбырдың ішінде махаббаттың күншуақ шағы да, жай өмірдің қоңыр жүдеулігі де, қазақ қауымындағы өсек пен қиянат та сөз болды. Бұл әңгіменің басын көбіне Ғайша бастайды, Ғаббас оның әр сөзін қостап, дәлел тауып отырады. Бір уақытта Ғайша достықтың ендігісі түбегейлі, байлаулы болсын деген тілегін еппен жеткізді.
Ғаббас әуелі көмескілеу жауап берді. Кейін ашық сөздің қажеттігін сезіп, бұл байламның бүгінгі түнде асығыс туғанын айтып, ойланғысы келді. Бұл сөз Ғаббасқа тәттіге ащы араласқандай тиді. Бірақ Ғайша оған әлі де қымбат, сұлу, жақсы әйел еді; сүюі мен құмарлығы мұндай аз бөгеттен кеміген жоқ.
Таңғы салқын және бес күннен кейінгі үнсіздік
Таң ағара бастағанда, тоғайда оянған торғайлардың алғашқы үнін естіп, екеуі бақшадан шықты. Таңның салқын желі жібек киімнің етегімен бұралып ойнайды. Кейде қарсы соққан жел Ғайшаның толық дене бітімін аңғартып қояды — бұл Ғаббастың көзінен тыс қалмады. Олар Ғайша тұратын үйдің алдына келіп, бүгінгі түнге разы қалыппен ертең осы үйде көрісуге уағдаласып айрылды.
Арада бес күн өтті. Бақшадағы түннен соң үш күн бойы Ғаббас уағдасынан қалмай келіп тұрды. Соңғы келгенінде «ертең тағы келемін» деп кеткен. Бірақ ертеңіне келген жоқ. Кеше болмаса, бүгін келуі тиіс еді.
Ғайша кеш түсе өз бөлмесінде күтіп отырды. Бүгін де бұрынғы келетін уақытынан асып барады. Кішкене, жинақы үйдің іші қараңғыланып келеді; шам жағатын мезгіл әлдеқашан жеткен. Бірақ Ғайша сәнді жиналған төсегінің үстінде алакөлеңкеде мұңлы ойға беріліп, сарылған күйі күтіп жатты.
Күту көрінісі
Ғайшаның көңілі Ғаббасты жар етуге әлдеқашан бекіген. Егер ол келсе, Ғайша төсектен тұрмай-ақ аз көтеріліп қарсы алатындай. Алакөлеңкеде қасына отырғызып құшақтап, сүйіп, кешегі күндердегідей ыстық демін сезіп, тал бойы иіп, тәтті түске кетердей болатын.
Кішкене сүйкімді бөлме. Қыздың төсегі. Алакөлеңке кеш. Сүйгенін күтіп, жастығын құшақтап жатқан қыз. Жұмсақ ақ дене, толқынды қара шаш. Осылардың бәрі рас болса, жас жігіт қалайша кешігеді?
Ішкі күдік
Таныстық кеше ғана сияқты еді. Неге ол тынымсыз келіп, мазасын алмайды? Әлде ол да суынған жан ба? Әлде қызыл гүлді жұлып алғанша ғана қызығып, алған соң бір иіскеп тастай ма?
«Әттең, қазақтың салқын көңіл, суық жігіті-ай… Жүрегінде от сезімнің лапылы жоқ…» деген ой да көңілін қарып өтті.