Жеті жетім
Аннотация
Бұл жоба қазақ халқының санға қатысты танымын саралап, әр санның қадірі мен қасиетінің қалай түсіндірілетінін жүйелейді. Қазақ дәстүрінде сан — жай ғана есеп құралы емес, тәрбиелік мәні бар мәдени белгі. Әр санның өзіне тән «киеcі», қолданылу орны, мағынасы болғаны халықтық ұғымдардан анық көрінеді.
Әбу-Насыр Әл-Фарабидің «адамға ең әуелі білім емес, тәрбие керек; тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы» деген қағидасы осы тақырыптың өзегін ашады. Пифагор да әр санның өзіндік ерекшелігі барын айтқан. Бұл тұжырымдарға сену немесе сенбеу — әркімнің еркінде. Дегенмен, сандардың адам өмірінде белгілі бір мәнге ие екенін жоққа шығару қиын.
Математика дүниені сан арқылы бейнелейді. Жазу-сызудан бұрын-ақ адам баласы санауды үйренген. Алғашқы кезеңде адамдар санау үшін саусақтарын пайдаланғаны анық: он саусақтың болуы ондық жүйенің қалыптасуын табиғи еткен.
Осы зерттеудің негізгі арқауы — сандар әлеміндегі 7 саны және оның қазақ мәдениетіндегі қасиеті.
Кіріспе
Математика — ғылымдардың ішіндегі ең ертесі. Оның тарихы жазу мен сызу болмаған дәуірлерден басталады. Адамзат дамуының алғашқы кезеңдерінде «артық–кем», «үлкен–кіші» ұғымдары қалыптасып, кейін «тең» ұғымының шығуына негіз болды. Тіршілік қамы, табиғатпен күрес адамды айналасындағы заттарды санауға, мөлшерін салыстыруға, жыл мезгілдерін ажыратуға мәжбүр етті.
Заттарды санаудан натурал сандар ұғымы қалыптасты: 1, 2, 3, 4, 5, … т.с.с. Нәрселерді санағанда қолданылатын сандар натурал сандар деп аталады. Кез келген натурал санды 0–9 цифрлары арқылы жазуға болады; бұл — ондық жазу тәсілі.
Тақырып
7 санының шығуы, мағынасы және қазақ дәстүріндегі орны.
Мақсат
Киелі сандар арқылы тәрбиелік құндылықтарды жүйелеу және дәстүрдің мазмұнын түсіндіру.
Міндеттер
- Қасиетті сандармен танысу
- Қолданылу орнын түсіндіру
- 7 санының ерекшелігін көрсету
Зерттеу нысаны мен мәселесі
Мәселе: білім беру мен тәрбие жүйесінде киелі сандардың алатын орнын айқындау.
Зерттелетін бағыт: халықтық педагогика элементтерін кеңінен пайдалану арқылы ұрпақ бойында адамгершілік қасиеттерді дамытуға ықпалын көрсету.
1.1. Сандардың шығу тарихы
Дерек көздеріне сүйенсек, цифрлар өте ерте кезеңдерде пайда болған: кей мәліметтер олар б.з.д. II мыңжылдықта-ақ қолданылғанын айтады. Ежелгі Вавилон өркениетінде санақ жүйесі қалыптасып, бірлік, ондық, жүздік ұғымдары қолданылған.
Кейін Пифагор сандарды ықшамдап, 1-ден 9-ға дейінгі құрылым арқылы түсіндіруге ұмтылған деген пікір бар. Ол шәкірттеріне «сандар әлемді билейді» деген идеяны үйреткені белгілі.
Әр санның астарында белгілі бір ой мен идея бар деген ұстанымнан нумерология сияқты бағыттар да пайда болды. Нумерологтардың пікірінше, адамның мінезі мен өмір жолын сандық «код» арқылы сипаттауға болады. Қоғамда «бақытты» және «бақытсыз» сандарға сену дәстүрі де кең тараған: мысалы, біреу үшін 13 — сәтті, ал 9 — сақтануды қажет ететін сан.
Қазақ мәдениетінде де ерекше мәнге ие сандар бар: төрт, жеті, тоғыз, қырық. Олар тұрақты тіркестерде, аңыз-әңгімелерде, жыр-дастандарда, салт-дәстүрлерде жиі кездеседі. Бұл құбылыстың тарихы тереңде жатқаны байқалады.
1.2. 7 саны — киелі сан
Жер жүзіндегі көптеген халықтар ерте кезден-ақ жеті санында тылсым күш бар деп сенген. Қазақ танымында да жеті саны ерекше қастерленеді: табиғат құбылыстары, аспан денелері, заң-жүйелер, салт-ғұрыптар жиі түрде жетімен байланыстырылып аталады.
Діни мәтіндерде де жеті саны жиі ұшырасады. Мысалы, Тауратта жеті санының көп қайталанатыны айтылады. Құранда да аспанның қабат-қабат жаратылғаны туралы аяттар бар деген түсінік кең тараған.
Жеті ата
Жеті ата — қазақтың ата-тегін таратудың дәстүрлі жүйесі. Әр қазақ баласы өзінен бастап жеті атасының атын білуге міндетті. Себебі қазақта жеті атаға дейін қыз алыспайды: оған дейінгі ұрпақ туыс саналады.
- 1. Бала
- 2. Әке
- 3. Ата
- 4. Үлкен ата
- 5. Баба
- 6. Түп ата
- 7. Тек ата
Бұл ұстаным халықтың этникалық тұтастығын бекітіп, адам бойында жауапкершілік сезімін күшейтеді. Сондықтан «Жеті атасын білмеген — жетесіз» деген нақыл да бар.
Жеті қазына
Жеті қазына туралы бірнеше нұсқа бар. Дәстүрлі түсініктердің бірінде жеті қазына төмендегідей аталады:
- Ер жігіт
- Сұлу әйел
- Ілім-білім
- Жүйрік ат
- Құмай тазы
- Қыран бүркіт
- Берен мылтық
Кей түсінікте жеті қазына «жеті ырыс» ретінде беріледі: ақыл-ой, денсаулық, ақ жаулық, бала, көңіл, жер, ит. Ислам аңызы мен басқа халықтардың мифологиялық тізімдерінде де жеті қазынаға қатысты өзіндік жүйелер кездеседі.
Жетіге қатысты кең тараған ұғымдар
Жеті қат көк
Аспан әлемі туралы мифологиялық-діни түсініктердің тоғысуынан қалыптасқан ұғым.
Жеті қат жер
Ежелгі нанымда жердің қабаттары туралы символдық тізбектер кездеседі.
Аптаның жеті күні
Дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі, жексенбі.
Кемпірқосақтың жеті түсі
Қызыл, қызғылт-сары, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін.
Жетіқарақшы
Солтүстік жарты шардағы шоқжұлдыз; Темірқазықты табуға және бағыт анықтауға көмектеседі.
Жеті жарғы
Тәуке хан тұсында қалыптасқан әдет-ғұрып заңдарының жүйесі, бірнеше өзгерістермен толыққан.
Жеті жұт
Құрғақшылық, жұт, өрт, оба, соғыс, топан су, зілзала.
Жеті жоқ
«Жерде өлшеу жоқ, аспанда тіреуіш жоқ…» сияқты нақыл түрінде сақталған тізім.
Жеті ғашық
Халық жырларында әртүрлі нұсқамен келетін ғашықтар жұптарының тізімі.
Әлемдік мәдениеттердегі жеті
Көп діндер мен мәдениеттерде жеті саны ерекше саналады: ғибадатханалардың сатылары, шам-шырақ саны, жаратылыс туралы тізбектер, адам бойындағы қасиеттерді жіктеу сияқты жүйелерде жеті жиі кездеседі.
Әлемнің жеті кереметі
- Египет пирамидалары
- Вавилонның аспалы бағы
- Артемида храмы
- Олимпиядағы Зевс мүсіні
- Галикарнастағы Мавсол кесенесі
- Родос алыбы (Гелиос мүсіні)
- Александрия маягі
Жеті құрлық
Африка, Антарктида, Австралия, Еуропа, Азия, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка.
Жеті саны көп халықтың түсінігінде «сәтті» сан ретінде қабылданады. Бұл — дәстүр, миф, діни ұғым және күнделікті тәжірибенің тоғысынан туған көзқарас.
1.3. 7 санына байланысты қазақ аспаптары
Қазақ халқы көшпелі өмір салтына сай музыкалық аспаптарды күнделікті тұрмыста кең қолданған. Ағаш, қыш, темір, мүйіз сияқты қолда бар материалдардан түрлі аспаптар жасалып, бастапқыда шаруашылық бұйымы болған заттардың кейбірі кейін ырғақ ұстайтын музыкалық аспапқа айналған.
Сылдырмақ
Сілкімелі ұрып ойнайтын аспаптардың бірі — сылдырмақ. Мұндай аспаптар тембрі мен динамикасына қарай ерекшеленеді. Орта Азия халықтары мен латын америкасы елдеріндегі ұқсас аспаптар (мысалы, маракас) қазақы нұсқада да кездеседі.
Мүйізше (ырғақтық аспап)
Төрт түлік сүйегін кәдеге жарату дәстүрінен туған аспаптардың бірі — мүйізше. Оның дыбысы ат тұяғының дүбірін еске түсіреді. Шеберлер кейде аспаптың құрамдас бөліктерін киелі 7 санына байланысты көбейтіп, әр аймақтан жиналған сүйек материалдарын пайдаланған.
Жетіген
Жетіген — қазақ халқының көп ішекті шертпелі аспабы. Пішіні ұзынша, жәшік тәрізді болып жасалып, бетіне жұқа қақпақ жабылады, үн беретін ойықтары салынады. Ертеректе ішегі ат қылынан тағылып, тиектің орнына асық пайдаланылған. Құлақ күйі асықтарды жылжыту арқылы келтірілген.
Ішек саны жетеу болғандықтан аспап «Жетіген» аталған. Жетігеннің ноталық жүйесін анықтаған зерттеуші ретінде Б. Сарыбаев аталады. Сонымен бірге жеті ұлынан айырылған күйші-жыраудың «Жетігеннің жеті күйін» шығарғаны туралы аңыз да кең тараған.
Қысқаша
- Түрі: көп ішекті шертпелі аспап
- Ерте үлгісі: ат қылы + асық тиек
- Атауы: 7 ішекке байланысты
- Дыбыс ауқымы: кейінгі үлгілерде 2–2,5 октаваға дейін
Бұл аспап 1970 жылдан бері бірқатар орындаушылардың жаңаша орындау мәнері арқылы кеңірек таныла түсті, ал мұражай қорларында этнографиялық сипаттама бойынша жасалған көне және жетілдірілген үлгілері сақталған.
Қорытынды
Қазақ халқында 7 саны ерте заманнан киелі сан ретінде танылады. Ол «жеті қазына», «аптаның жеті күні», «кемпірқосақтың жеті түсі», «Жетіқарақшы» секілді ұғымдарда, ертегілер мен эпостарда (жеті батыр, жеті ағайынды, жеті ұл, жеті қыз) жиі кездеседі.
Халықтық ғұрыпта да жеті саны ерекше орын алады: бала дүниеге келгеннен кейін жеті күннен соң атап өту, адам қайтыс болған соң жетісін беру сияқты дәстүрлер сақталған. Кей нанымдарда жұма күні жеті шелпек пісіріп, жеті үйге тарату — ізгі тілек пен аруаққа құрмет белгісі ретінде түсіндіріледі. «Өлі разы болмай, тірі байымайды» деген мақал осы түсінікпен сабақтас.
Аңыздар мен жырлар да жеті санының символдық салмағын күшейтеді: мысалы, Ақыртас туралы аңызда жеті төбе, «Алпамыс батыр» эпосында жеті әулиеге түнеу сияқты мотивтер ұшырасады. Осы деректердің бәрі жеті санын сәттілік, ырыс-береке ұғымымен байланыстыратын дүниетанымның кеңдігін көрсетеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. Бәрі де сандар туралы, Алматыкітап, 2008.
- 2. Қазақ энциклопедиясы, 3-том, Алматы, 2011.
- 3. Сейіт Кенжеахметұлы, Жеті қазына, 1-кітап.
- 4. Интернет материалдары.