Қаптап жатқан қазақ

Жүсіпбек Аймауытов — ұлт әдебиетін жаңартқан көпқырлы қаламгер

ХХ ғасырдың басында ұлттық әдебиеттің барлық жанрында бірдей өнімді еңбек еткен қаламгерлер қатарында ақын әрі прозашы, драмашы әрі аудармашы, сыншы әрі публицист Жүсіпбек Аймауытовтың орны айрықша. Әдебиеттің сан алуан жанрында қатар қалам тербей жүріп, ол қазақ әдебиетінің жаңа өріске шығуына орасан үлес қосты.

Негізгі өзек

Жанрлық ауқым

Поэзия, проза, драма, сын, публицистика, аударма.
Тақырыптық өзек

Азаттық, бостандық, әлеуметтік әділет, ағарту, әйел теңдігі.

Өмір жолы

Жүсіпбек Аймауытов 1889 жылы қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. Он бес жасына дейін туған ауылында болып, әуелі ауыл молдасынан хат таныды. Кейін әртүрлі молдалардан оқып, ескіше едәуір білім жинады. Соның нәтижесінде ауыл арасында өзі де азды-көпті молдалық етті.

1907 жылы молдалықты тастап, Баянауылдағы орыс-қазақ мектебіне түседі. 1911 жылы Павлодардағы екі сыныпты орыс-қазақ мектебінде оқуын жалғастырады. 1914–1919 жылдары Семей мұғалімдер семинариясында оқып, осы қалада Алаш қозғалысына қатысады әрі «Абай» журналын шығаруға ат салысады.

1919 жылдан бастап Семей мен Павлодарда кеңес өкіметі жұмыстарына араласып, Семей губерниялық оқу бөлімін басқарады, «Қазақ тілі» газетінің редакторы болады. 1922–1924 жылдары Қарқаралыда мұғалім, 1924–1926 жылдары Ташкенттегі «Ақ жол» газетінде қызмет етеді. 1926–1929 жылдары Шымкенттегі педагогикалық техникумға директор болады.

Шығармашылық мұрасы: поэзия, проза, драма, сын, аударма

Қысқаша шолу

Аймауытов мұрасы аса бай: көптеген өлеңдер, «Қартқожа», «Ақбілек» романдары, «Күнікейдің жазығы» хикаяты, «Әнші» секілді көркем әңгімелер, «Рәбиға», «Мансапқорлар», «Қанапия мен Шәрбану», «Ел қорғаны», «Шернияз» пьесалары, «Нұр күйі» поэмасы, сондай-ақ сын мақалалар мен аудармалар.

Поэзиясы

Ақындық жолы ерте басталған: өз дерегі бойынша тұңғыш өлеңін 13 жасында жазған. «Жазушыларға», «Неғып отыр?», «Ұран», «Еңбекшілер ұраны» секілді өлеңдерінде және «Нұр күйі» поэмасында қоғамның келеңсіз жақтары мен дәуір тынысын сезімталдықпен жырлайды.

Мысалы, «Көшу» өлеңінде қазақ ауылының көш көрінісі, көштің сән-салтанаты берілсе, «Ұршық» өлеңінде ұршық иірген кемпірдің монологы арқылы қарапайым өмір суреті жасалады.

Дерек

«Нұр күйі» поэмасы 1929 жылы Қызылордада жеке кітап болып басылды. Поэма адамның көңіл күйін, қуанышы мен мұңын жырлап, жастарды өмірді сүюге және қиындыққа қарсы тұруға үндейді.

Прозасы

Аймауытов мұрасының ең салмақты саласы — проза. Кішігірім әңгімелерден бастап, «Қартқожа» мен «Ақбілек» романдарына дейінгі шығармалары қазақ қоғамындағы ірі өзгерістерді, адам психологиясын және әлеуметтік әділет ізденісін кең қамтиды.

«Қартқожа» романы 1926 жылы Қызылордада кітап болып шықты. Бұл шығарма ХХ ғасыр басындағы қазақ еңбекшілерінің тағдырын, 1916 жылғы дүрбелеңді, 1917 жылғы өзгерістерді, азамат соғысы тұсындағы күрделі шындықты көркем бейнелейді. Бас кейіпкер Қартқожа өмір тәжірибесі арқылы теңсіздіктің сырын ұғып, оянып, болашаққа бет алады.

«Ақбілек» романының мазмұны

«Ақбілек» романы кезінде жеке кітап болып шықпай, 1927–1928 жылдары баспасөзде жарияланған. Тақырыптық тұрғыдан ол «Қартқожамен» үндес: азаттық идеясы, әлеуметтік теңсіздікпен күрес, заман өзгерісінің адам тағдырына әсері мұнда да терең ашылады.

Романда ескі ортадағы жікшіл тартыстардан жапа шеккен қазақ қызының төңкерістен кейінгі жаңа мүмкіндіктер аясында өз құқығы үшін күресу жолы суреттеледі. Бас кейіпкер Ақбілек өшіккен адамдардың кесірінен ақ әскерлерінің тұтқынына түсіп, көп қорлық көреді. Елге оралған соң да түрлі қиындыққа жолығады. Алайда төңкерістен кейін қалаға кетіп, оқуға түсіп, өз жолын табады.

Ақбілектің тағдыры арқылы жазушы қазақ ауылдарындағы өмір шындығын, сан алуан мінездерді, тарихи өтпелі кезеңнің психологиясын кең бейнелейді. Кейіпкерлер заман өзгерісімен ілесіп, қоғамдағы өз орындарын іздейді, түптің түбінде мақсаттарына жетуге ұмтылады.

«Күнікейдің жазығы»: әлеуметтік әділетсіздік пен ояну идеясы

Әлеуметтік әділетсіздік пен қазақ әйелінің трагедиялық тағдыры 1928 жылы жазылған «Күнікейдің жазығы» хикаятына да арқау болды. Бас кейіпкер Күнікейдің тағдыры арқылы жазушы көшпелі жұрттың жайбарақат тіршілігін, әрекетсіздіктің қауіпті екенін көрсетіп, ескіге қарсы күрес идеясын көтереді.

Күнікей — кедей қызы болса да, еті тірі, пысық, өрелі әрі өнерлі болып өседі. Бірақ арам пиғылды адамдардың қастандығына ұшырап, ашу-ыза, намыс пен кекке булығады. Өзі үшін күресе жүріп, ұзатылған жерінен қашып, сүйгені Байманға қосылады. Алайда «бақытқа енді жеттім» дегенде, Байманның опасыздығы Күнікейдің соңғы тағдырын күрделендіреді. Бұл — сол кезеңде толық бостандықтың әлі орнықпағанын аңғартатын түйін.

Көркем әңгімелері: дәуір тынысын дәл берген шеберлік

«Боранды болжағыш әулие»

Бұл әңгімеде қазақ ауылының қыстың бір боранды күніндегі тіршілігі нанымды суреттеледі. Сары аяздың сақылы, мұз бен қардың жарылуы, етіктің ағаштай қақиып қалуы секілді детальдар арқылы табиғат қаталдығы мен ауыл тұрмысының шындығы ашылады. Оқиға малшылардың боранда сандалуы, малдың қырылуы сияқты ауыр жағдайларға ұласып, кейіпкердің «осыны алдын ала білсем» деген арманына тіреледі. Кейін қалада барометр жайын естіп, соған қол жеткізуді мақсат етеді.

Шағын көлемге сыйған осы ой мен сурет автордың өмір көріністерін дәл де көркем бере алатын шеберлігін танытады.

«Әнші»

Әңгіме Ертіс жағасындағы Жетішатыр қаласының (Семей) қым-қуыт өмір суреттерінен басталып, басты кейіпкер — әнші жігіт Әмірқанның өнерімен өрістейді. Ол — қазақтың жезтаңдай әншісі, әйгілі Әміре Қашаубаев бейнесімен астасқан тұлға.

Әмірқанның ән салу сәті, көпшілік ықыласы, спектакль-концертке қатысуы, баяндаушы кейіпкермен достығы, Ақтамаққа деген сезімі, қызды алып қашу, жолда қолға түсіп, сүйгенінен көз жазып қалу секілді оқиғалар арқылы өнер иесінің де қуанышы мен мұңы бар екенін жазушы табиғи береді. Әнші — елден оқшау тұрған адам емес, көппен бірге тыныстайтын, өнерін айналасына сыйлайтын қарапайым жан.

Драмашы ретінде танылуы

Жүсіпбек Аймауытов драмашы ретінде ерте танылды. Семейде оқып жүргенде жастардың ойын-сауық кештеріне қатысып, өнер көрсетіп, басты рөлдерде ойнаған. 1917 жылдың аяғында оның «Ескі тәртіппен бала оқыту» және «Рәбиға» атты тұңғыш пьесалары жазылып, сахнада қойылды.

Кейін 1925 жылы — «Ел қорғаны», «Мансапқорлар», 1926 жылы — «Қанапия мен Шәрбану», «Шернияз» драмаларын жазды. Бұл шығармалардың өзегінде қоғамдағы әлеуметтік қайшылықтар, азаттық пен бостандық идеясы, оқу-өнерге үндеу, азаматтық белсенділік, әйел теңдігі мәселелері жатыр.

Сыншылық, публицистика және ғылыми-ағартушылық еңбектер

Әдеби сын және публицистика

Аймауытов — өз дәуірінің келелі мәселелерін көтерген көптеген мақалалардың авторы. «Абай» журналында және басқа басылымдарда жарияланған еңбектерінде аласапыран өзгерістер заманындағы шындықты таразылауға ұмтылды.

Ол әдеби сын саласында да танылды: 1918 жылы М. Әуезовпен бірлесіп жазған «Абайдан соңғы ақындар», 1923 жылы — «Мағжанның ақындығы туралы», 1925 жылы — «Сұңқар жыры», «Аударма туралы» мақалалары оның тарихи дәуір мен көркемдік болмысты байланыстыра талдай алатын қабілетін көрсетті.

Оқу-ағарту және психология

Ол ұстаздық және жетекшілік қызмет атқара жүріп, жаңа ұрпақты жаңаша тәрбиелеу мен білім беруді мақсат еткен еңбектер жазды. Соның ішінде:

«Тәрбиеге жетекші» (1924)
«Психология» (1926)
«Жан жүйесі және өнер таңдау» (1926)

Бұл кітаптар өз уақытында халық тағдыры үшін маңызды рөл атқарған оқу құралдары саналды.

Аудармашылық қыры

Жүсіпбек Аймауытов аудармашы ретінде де кең танылды. Ол А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, А. Дюма, Дж. Лондон, Г. Мопассан, В. Шекспир, К. Беркович, С. Чуйков секілді авторлардың шығармаларын қазақ тіліне аударып, жаңадан қалыптасып келе жатқан қазақ аударма өнерінің көкжиегін кеңейтті. Бұл еңбектер оның әлем әдебиеті үлгілерін қазақ тілінің табиғатына лайықтап, көркемдік деңгейін сақтай отырып жеткізе алатын талантын айқын танытты.

Zharar.kz