Жайымды айттым
Бір күні Мысыр шаһарындағы патша сарайында патша мен уәзірлердің үлкен мәжілісі өтеді. Бұл мәжіліске атақты Атымтай жомарт та қатысады. Сарайға жиналған жұрт Атымтайды алғаш көріп, «оның жомарттығы қандай екен?» деп таңырқайды.
Сол жерде уәзірлер арасында жомарттық жайлы сөз қозғалып, Атымтайды бұрыннан білетіндер оның кеңпейілдігін асыра мақтайды. Дүние жүзіндегі жомарттарды салыстырып, «кімнің жомарттығы артық?» дегенде, уәзірлердің бірі — Зейнілғабиден — Атымтайдан да артық жомарт бар деп, Бағдаттағы Бәну Қаниманы атайды. Жұрт екіге бөлініп, біреулері Атымтайды, біреулері Бәнуді жақтайды.
Ақыры Зейнілғабиден Атымтайды ертіп, Бағдатқа барып, Бәнуді көзбен көруге бекінеді.
Бағдаттағы Бәну және таусылмайтын қазына жұмбағы
Бағдатқа кіргенде-ақ жұрт Бәнудің жомарттығын алдын ала мақтай бастайды. Шынында да, ол қарауындағы жетім-жесір мен қайыршыларға күніне бірнеше рет келсе де, әрқайсысына бір-бір ділда беріп қайтарып отырады.
Бәнуді сынау үшін Атымтай қайыршы киімін киіп келеді — Бәну бір ділда береді. Кешке таяу қайтадан киімін өзгертіп, тағы қайыршы болып келеді — тағы да бір ділда алады. Сосын есіктен шыға бере қайта оралып, рұқсат сұрайды.
Атымтайдың сауалы
Атымтай өзін таныстырып: «Бүгін екі рет қайыршы болып келіп, екі ділда алдым. Мен сияқты қайыршылар күн сайын сан рет келсе, көп қазына керек. Қазынаңыз қалай таусылмайды?» — деп сұрайды.
Бәну: «Қазынаның таусылмайтын себебі бар. Айтуы қиын» — дейді.
Атымтай қайтадан жабыса сұрағанда, Бәну шарт қояды: алты айлық жерде Гәуһәршәшбе дейтін шаһарда бір адам базар ортасында гауһар шашады; оның гауһары неге таусылмайтынын біліп келсең, мен де өз құпиямды айтам — дейді.
Атымтай уәдеге берік болуын сұрап, жолға шығады. Зейнілғабиден екеуі талай жер басып, бұрын көрмеген қалың қарағай мен биік тауларды асып, арып-шаршап Гәуһәршәшбе шаһарына жетеді.
Гәуһәршәшбеден басталған тізбекті із
Шаһарға келген соң Гәуһәршәшбенің пәтерін тауып, бірнеше күн қонақ болып тынығады. Жол жүрісінің мән-жайын толық баяндағаннан кейін, Атымтай мен Зейнілғабиден қартайса да Гәуһәршәшбенің базар ортасына барып, өз қолымен гауһар шашып жүргенін көзбен көреді.
Бірақ «гауһардың таусылмас қоры қайдан?» деген сұраққа Гәуһәршәшбе басқа бір жұмбақпен жауап береді: осы шаһардан төрт айлық жерде бір қари бар; ол таңнан кешке дейін Құранның екі-үш жолдық аятын ғана қайталай береді. «Сол адамның мәнісін біліп берсең, мен де себебін айтамын» дейді.
Атымтай тәуекелге бел буып, тағы жолға шығады. Төрт ай жүріп, қаридың шаһарына жетеді.
Қаридың жауабы: «Алдымен ең ұста шеберді тап»
Қариды тауып сұраса, ол ауыз жаппай бір-екі ауыз аятты қайта-қайта дауыстап оқып отырады. Атымтай: «Неге бір ғана аятты қайта-қайта оқисыз?» — деп сұрайды.
Қари «мәні бар» дейді де, толық түсіндіру үшін алдымен осы шаһардан үш айлық жерде дүниедегі ең бірінші қолөнершіге тең бір адам бар, соны тауып келуді талап етеді.
Атымтай ұзақ сапарға машықтанған жолаушыдай жүріп, үш айлық жолды бір жарым айда еңсеріп, әлгі шебердің шаһарына жетеді.
Шебердің сыры: «Азаншының себебін анықта»
Шебердің өнері ғажап: ағаштан түйін түйеді. Бірақ қандай нәрсе жасаса да, біраздан соң жерге ұрып, быт-шытын шығарып сындырып тастайды. Атымтай мұның себебін сұрағанда, шебер тағы бір жұмбаққа бұрады.
Осы арадан айшылық жерде үлкен шаһарда «дүниедегі ең биік, ең үлкен ақ мешіт» бар екен. Сол мешіттің азаншысы таңнан кешке дейін тоқтамай айғайлап азан айтады: бес уақыттың орнына бірнеше мың рет азан шақырады. Шебер: «Оның неге мезгілсіз азан айта беретінін біліп кел, сонда мен де өз жайымды айтам» — дейді.
Атымтай Зейнілғабиденді ертіп, азаншының шаһарына аттанады.
Мезгілсіз азан және құдық басындағы жұмбақ
Келсе, айтқандай-ақ азаншы мешіт төбесіне шығып алып, дамылсыз азан шақырып тұр екен. Атымтай себебін сұрағанда, азаншы: «Он бес күндік жерде жапан далада бір құдық бар. Құдықтың басында күні-түні киік күзетіп отырған адам отырады. Соның мәнісін біліп келсең, мен де өз сырымды ашамын» — дейді.
Атымтай жолға шығады. Құдыққа таяғанда қалың мал көрінеді, жақындаса — киік екен. Киіктер оны көргенде дүр етіп үркіп, қарағай арасына сіңіп кетеді. Ал құдық басында жалаң бас, еңгезердей шомбал қара жігіт жалғыз қалады.
Атымтай тіл қатса да, ол жөнді жауап бере алмайды; екі сөзінің бірінде «қыз» деген сөз қыстырыла береді. Ақыры: «Үш күншілік жерде мешіт бар, сол мешіттің қазіретінен сұра» — дейді.
Елсіз мешіттегі қазірет және киікке айналған әскер
Атымтай мешітті іздеп жүріп табады: елсіз жерде салынған жалғыз мешіт. Ішке кірсе, басына үлкен ақ сәлде ораған, сақалы белуарына түскен аппақ кісі қарсы алып, әңгімесін тыңдайды. Атымтай Мысырдағы мәжілістен бастап бәрін айтып шығады.
Қазіреттің түсіндіруі
Қазірет енді әрі қарай жиһан кезіп кетуден қорықпауын айтып, құдық басындағы қара жігіттің сырын ашады: оның жанындағы киіктердің бәрі — адам.
Бұрын ол бір шаһардың ханы болған; киіктер — оның әскері. «Пері қызын аламын» деп періойнақ деген жерге барып, перілермен айқасып, ақыры пері соғып, хан диуана болып қалады, ал әскері киікке айналады. Оларды қайта адам қалпына келтіру қазіреттің қолынан келер еді, бірақ уақыты жоқ; әрі ол жаққа жұрт қорыққаннан жақындай бермейді.
Атымтай жол бойындағы өзге жұмбақтардың да сырын ашуды өтінгенімен, қазірет: «Олардың әрқайсысы өз мәнісін өзі айтар» — деп тоқтатады.
Атымтайды мазалаған басты сұрақ — Бәнудің қазынасы. Қазірет оның ойын сезіп: «Бәнудің өзі айтады. Бірақ Бәнудің саған көңілі ауған: түбінде сен Бәнуді алуың керек» — дейді де, батасын беріп шығарып салады.
Азаншының ұзақ хикаясы: бақыт құсы мен жоғалған мүмкіндік
Атымтай кері қайтып, азаншыға келеді. Азаншы оны құрметпен қарсы алып, енді өз сырын түгел айтады.
Бұрын ол мезгілімен ғана азан шақыратын, дауысы мұңды да әсерлі еді. Бір күні азан айтып тұрғанында көз алды қарауытып, қол созым жерде жіпке тізілген маржандай бір нәрсе пайда болады. Ұстай бергенде әлгі маржан көкке көтеріп әкетеді. Көзін ашуға қорқады; талай қатпар аспаннан өтіп, ақыры жерге сырғып түседі.
Ол өзге өлкеде, құлазыған далада есін жинап, ел іздейді. Жолыққан қойшы сенбестен ұрып жібереді. Кешке қарай үлкен шаһарға жақын зиратқа түнеп, түн ішінде табақтай дөңгелек от көріп үрейленеді. Сөйтсе, ол — айдаһардың көзі екен: айдаһар бір жалпақ тасты аударып, қуысына кіріп, адам кейпіне енеді. Үшінші есік ашылғанда күн мен айдай сұлу қыз көрінеді. Азаншы қорқып, ізімен қайта шығып, жасырынып аңдиды.
Айдаһар, хан уәдесі және Шолпан
Ертеңінде ол қайыршылық қылып жүріп, ханның қызы жоғалғанын естиді. «Көріп едім, тауып беремін» деген сөзі ханға жетіп, хан алдына алдыртады. Хан: «Қызымды тапсаң, өз қызымды немесе уәзір қыздарының бірін берем» — деп уәде етеді.
Хан уәзір қыздарын әкелді. Азаншы хан лайықтаған қызды сұрап, Тайық бас уәзірдің қызы — Шолпанға құда түседі. Кейін қырық жігіт сұрап, зиратта айдаһарды торуылдайды. Айдаһар шыққанда демімен тартқанда қырық жігіт қашып кетеді, ал ол өзі семсермен айдаһарды өлтіреді. Хан қызы құтқарылады, отыз күн ойын, қырық күн той жасалып, Шолпан оған қосылады.
Азаншы (енді аты Жолдыаяқ атанған) ханға уәзір болып, төрт жыл жақсы тұрмыс кешеді. Бірақ бір түні «хан бұйрығымен дарға асылмақсың» деген суық хабар жетеді. «Айдаһардың інісі дию екен, сені соны көрген қыз куәлік етеді» деген сөзден сескеніп, ол Шолпанды тастап қашады.
Қалың жұрт қуғанда, әлгі маржан тағы пайда болып, оны көтеріп әкетеді. Бұл жолы ол құм таудың ар жағындағы көк шатырлы күмбезге тап болады. Ішінде қырықтай жас қыз ойын-сауық құрып жүреді; ханның Қадиша деген жалғыз қызы екен. Қадиша оны шығарғысы келмейді.
Дегенмен ол туған шаһарын аңсап, қашып шығады. Қуғыншылар жетіп қалғанда маржан тағы келіп, оны көтеріп әкетеді де, ақыры өз мешітіне түсіреді. Жұрт оны қуанып қарсы алады. Ал елдің жорамалы біреу: маржан — бақыт құсы, Шолпан — алғашқы жары, Қадиша — тағдыр қосқан екінші жары.
Осы сөзге ол қатты өкінеді: Қадишаны алып кетпегені — өмірлік өкініш. Содан бері бақыт құсы қайта келер ме деген үмітпен, еріксіз түрде мешітке шығып, мезгілсіз азан шақыра беретінін айтады.
Шеберге қайта оралу
Атымтай азаншының мән-жайын тыңдап болған соң, рұқсат сұрап шебердің шаһарына қайта жүреді. Көп уақыт жол жүріп жетіп, азаншының хикаясын түгел айтып береді.
Сонда шебер: «Енді мен өз жайымды айтайын, құлақ салып тыңда» — деп бастайды.
Шебердің кіріспе сыры (үзінді)
Шебер өз шаһары бұл жерден шамамен мың шақырымдай екенін, өзі қашқын екенін айтады. Әкесі қарапайым қолөнерші болған; өзі де жасынан өнерге берілген: темір соғады, темірден де, ағаштан да түйін түйеді — қолынан келмейтіні жоқ.
Ата-анасы оны үйлендірмек болғанда, ол көп қыз таңдағанымен, көңіліне лайық сұлу таппайды. Бір күні үйіне бір ақсақал қонақ болып келіп, «қалыңдығың бар ма?» деп сұрайды. Ол «сұлу керек еді, таба алмадым» дейді. Ақсақал сөзін сабақтап: «Сенің көзің сұлу зат жасаумен әбден машықтанып…» — деп бастайды.
Мәтін осы жерден үзіледі.