Атасы Сеңкібайдың Қабан батыр
Сеңкібай Қабанбайұлы: батыр, шешен, ел ұйытқысы
Сеңкібай Қабанбайұлы — жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқастарда ерлігімен ерте танылған жас батыр, әрі сөзі өтімді шешен. Ол шамамен 1712–1779 жылдар аралығында өмір сүрген. Шежіре деректеріне қарағанда, ол қазақтың төбе биі Үйсін Төле бидің ет жақын туысы.
Тұлғалық қыры
Батыр, би-шешен, бітімгер.
Дәуірі
Жоңғар шапқыншылығы кезеңі, ел тағдыры сынға түскен уақыт.
Негізгі мұра
Ел қорғау, әділ билік айту, игілікке қызмет ету.
Тегі, тәлім алған ортасы
Төле бидің Әлібектен тараған әулетіне қатысты деректерде: екінші әйелі Бүркіттен — Төле, бәйбішесі Молбикеден — Тыныбек, Ақбота, Шора туғаны айтылады. Тыныбектен Абыл мен Қабыл тарайды. Сеңкібайдың әкесі Қабанның да батыр болғаны ел жадында сақталған.
Майкөт ақын жырынан
Атасы Сеңкібайдың Қабан батыр.
Бақ-дәулет ұрпағына қонып жатыр.
Таластан тоған қазып, егін салып,
Суландырған даласын о да батыр.
Жастайынан Төле бидің тәлім-тәрбиесін көрген Сеңкібай зерек, алғыр болып өседі. Ел ісіне ерте араласуы оның кейінгі батырлық жолымен қатар, шешендік беделін де қалыптастырды.
Жорық жолы: Аңырақайдан Ордабасыға дейін
Сеңкібай алғашқы рет жоңғарларға қарсы күресте Аңырақай шайқасында көзге түседі. Бұл кезде жасы жиырмаға да толмаған еді. Қалмақтармен болған қанды шайқастарда ол Мәмбет, Шойбек батырлармен тізе қосып, ұрыс қимылдарын бірге жүргізіп, қол бастайды.
Ордабасыдағы шешім (1728)
Үш жүздің басы қосылған ұлы жиында қалмақтарға қарсы қазақ қолын басқару Әбілқайыр ханға тапсырылып, ол бас қолбасшы болып сайланады. Осы алғашқы шешуші ұрысқа Ұлы жүзден он жеті мың адам қатысады.
Дулат қолын басқарғандар
Дулаттардан жиналған сегіз мың қолға Сеңкібай, Шойбек, Шымыр Қойгелді, Ботпай Сәмен басшылық етеді. Бұл дерек оның соғыс өнерін ерте меңгеріп, танылған қолбасшыға айналғанын көрсетеді.
Далатаудағы ұрыста Сеңкібайдың он екі қалмақты шауып түсіргені, олардың бірінің Қалданның жақыны болғаны туралы да әңгіме бар.
Есімнің қайта жаңғыруы: Бұқар жырау жырындағы «Секербай»
Батырдың өмірбаянына қатысты деректердің аз болуы — қазақтың жазба тарихының толық хатқа түспеуінен. Соның салдарынан көптеген мұра ұрпаққа жетпей қалды. Дегенмен, Сеңкібай есімі халық жадынан мүлде өшкен жоқ: Бұқар жыраудың толғауларында оның аты әйгілі қолбасшылармен қатар аталады.
«Бес ғасыр жырлайды» жинағындағы мәтін туралы
1984 жылы жарық көрген көптомдықта Бұқар жыраудың «Қалданменен ұрысы» толғауы берілген. Онда кей батырлардың есімі қате таңбаланғанымен, жырдың тарихи мәні зор болғандықтан, мұндай текстологиялық кемшіліктерді кейінгі ұрпақ салыстыра түзетіп оқуға тиіс.
Бұқар жырындағы «Секербай» деп отырғаны — Сеңкібай, ал «Шойбекбай» — Шойбек батыр екені кейінгі дереккөздер арқылы нақтылана түседі. Бұл есімдерді қалпына келтіруге себеп болған маңызды еңбектердің бірі — Шапырашты Қазыбек Бек Тауасарұлының 1993 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Түп-тұқияннан өзіме шейін» кітабы.
Бұқар жыраудың толғауындағы қатар
Тауасарұлы келтірген нұсқаларда Сеңкібай мен Шойбек есімдері айқынырақ беріледі: Абылай маңына топтасқан батырлар шоғырында олардың орны анық көрінеді.
Куәлік сипатындағы үзінді
Тауасарұлы Төле биді алғаш көруі туралы естелігінде: Төле бидің жанында Сеңкібай мен Шойбектің жүргенін атап өтеді. Бұл дерек олардың ел ішіндегі қызметін де көрсетеді.
Ел таныған бедел
Тауасарұлы дерегінде Қаз дауысты Қазыбек би дүние салғаннан кейін, Жетісудан оның қырқына барғандарға қызы Қамқа жоқтау айтып, ішінде Найман Ақылбай би, Ысты Оңқай, Дулат Сеңкібай мен Шойбек батырдың да атын қосқаны жазылады. Бұл — Сеңкібайдың өз дәуірінде-ақ елге мәлім тұлға болғанының бір айғағы.
Қайраткерлік және елге қызмет
Сеңкібай батыр ұзақ ғұмыр кешіп, дүниеден өтеді. Сүйегі Жамбыл қаласының іргесіндегі Талас өзенінің жағасына қойылғаны айтылады. Ұрпақтары басына сағана тұрғызғанымен, көне қорым мен мазарларды 1970 жылы Ровный кеңшарының директоры Песатиди деген азамат жұрт сөзіне құлақ аспай, бульдозермен тегістетіп, жерге егін еккізгені өкінішпен аталады.
«Сеңкібай арығы»
Төле бидің өнегесін ұстанған Сеңкібай ел-жұртты ұйымдастырып, Талас өзенінің Тектұрмас тұсынан ұзындығы шамамен 32 шақырым канал қаздырған. Бұл арық бүгінге дейін «Сеңкібай арығы» деп аталып, суы тартылмағаны айтылады.
Абылай хан маңына топтасқан даңқты батырлардың бірі болған Сеңкібайдан тараған ұрпақ бүгінде Байзақ ауданында өсіп-өнгені де көрсетіледі.
Шешендік даңқы: әділ сөз, дәл билік
Сеңкібай — батырлығымен ғана емес, дау-дамайға төрелік айтқан беделді шешендігімен де ел құрметіне бөленген тұлға. Көнеден жеткен әңгіме-аңыздар мен жыр-толғаулар оның татулық пен бірліктің ұйытқысы болғанын аңғартады. Болашақта оның нақыл, билік сөздері көбірек табылып, өмірбаяны толыққанды түсе береді деген үміт айтылады.
Даудың өзегі: «Жылқы дүбірі мен бесіктегі бала»
Сеңкібайдың 13–14 жастағы шағында, туыстарымен бірге Ташкент түбіндегі Төле биге сәлем бере барғанында бір даудың үстінен түседі. Бір қырғыз жігіті: қазақтың жылқылы байы киіз үйінің дәл жанынан қалың жылқыны айдап өткізіп, шошыған бесіктегі баланың жүрегі жарылып өлді деп, құн сұрап келгенін айтады.
Төле би Сеңкібайдың дегбірсізденгенін байқап, билікті айту кезегін соған береді. Сонда Сеңкібай: бір отар саулықты сауғызып, сүтін бір қазанға пісіртіп, қою айран ұйытуды; ертеңіне қалың жылқыны үй жанынан тағы да дүркіретіп айдап өтуді ұсынады.
Ертеңінде қазан қақпағы жабулы күйде тұрғанда, айғыр арқырап, құлын шұрқырап, үй маңы дүрілдегенде жер сілкінгендей болады. Шаң басылған соң қазан ашылса, ұйыған айранның қалың қаймағы төрт жерден қақырап айырылып кетеді.
Қақ айырылғаны айғақ емес пе?
Құдайдың кең жері тұрғанда,
Ауыл үстінен жылқы айдап өткен бай кінәлі.
Бала құнын төлесін!
Жас баланың жүрегі
Қатығы қою қаймақ емес пе?
Әшейінде теп-тегіс,
Шұбырып жылқы өткенде...
Жұрт бұл билікті әділ көріп, бай құн төлегені айтылады. Оқиға Сеңкібайдың ойлау тәсілін — дәлелді тәжірибемен ұштастырғанын көрсетеді.
Туыстың дауын туыстыққа бұрмаған төрелік
Бірде Сеңкібайдың екі туысы — Жапарбай мен Пісібай дауласып, ақыры Сеңкібай шешенге жүгінеді. Пісібай жаз бойы байдың бір өгізін жалдап егін егіп, астығын сатып болған соң, пайдаланған ақысына он тіллә ұсынады. Бірақ Жапарбай мұны азсынып, қабылдамайды.
Сонда Сеңкібай Жапарбайдан: «Базарда бір өгіз қанша тұрады?» деп сұрайды. Жапарбай: «Менікіндей болса, төрт тіллә, ары кетсе бес тіллә» дейді.
Осы жауапқа сүйеніп, Сеңкібай: «Өгізің бір жылда өгіз тумайды. Саған төрт тіллә да жетеді. Бесіншісі өсім-ақ болсын» деп, он тілләнің жартысын кедейге қайтарып береді. Пісібайдың бала-шағасының көптігі де ескеріледі.
Түйін
Сеңкібайдың билігі туғанына тартпайтын туралыққа негізделген: ол дауды да, елдің тұрмысын да тең өлшеп, шектен шыққан талапты тоқтата білген.
Қорытынды ой
Сеңкібай Қабанбайұлы — жорықта қол бастаған батыр ғана емес, дау үстінде әділ сөзін айтқан шешен, ел ішін ұйыстырған бітімгер. Оның есімі жыраулар толғауында аталып, кейінгі зерттеулер арқылы қайта айқындала түсті. Мұраны жинақтап, нақтылап, ұрпаққа қалдыру — бүгінгі буынның да жауапкершілігі.