Қыс аппақ қарымен, көк айдын мұзымен сәнді
Желтоқсанның жұлдызы: қыс мінезі
Қыстың желтоқсан айы келіп, қар көптен жауып, нағыз қыс орнады. Күн әбден қысқарып, күннің көзі көрінсе де жылытпайды. Өзен-көлді мұз қаптап, жұрт мұздың үстімен жүре бастайды. Қалың қардан шөптің басы да көрінбейді.
Қыс күні аяз күшейіп, үскірік борандар жиілейді. Орман қарайып тұрады: құстар көзге түсе бермейді, ал қоян күндіз жасырынып, түнде ғана жүгіріп, жас ағаштардың қабығын кеміріп жүреді.
Көрініс
Ақ ұлпа қар жер бетін жауып, айналаға кіршіксіз сән береді. Мұз қатқан көлдер мен өзендер қысқы тыныштықты айқындай түседі.
Мінез
Аяздың қарыған демі бетке тиіп, боранның ызғары жанды қинайды. Қыс қаһарлы болғанымен, өзіндік сұлулығы да мол.
Адам тіршілігі: суықпен арпалыс
Қыста үй хайуандарын бағу да оңай емес: иелері жылы қораға шөп салып күтіп-баптағанымен, аязды күндері малға да ауыр тиеді. Адамның өзі де суықтан қорғанып, үйін жылытып, қалың киініп, тіршілігін тоқтатпайды.
Қыстыгүні жылқышыларға тіптен қиын. Күні-түні далада жүріп, бір жағынан қасқырдан, бір жағынан бораннан қауіптенеді. Жалтаң аяз бет қарып, адамның өңін кетіреді. Таңғы суыққа ерте тұрған баланың да есінде ұзақ сақталатын сәттер аз емес.
Кілт ой
Қыс — тек табиғат көрінісі емес, адамның төзімі мен еңбегін сынайтын мезгіл. Соған қарамастан, ол көңілге жылылық ұялата алатын ерекше маусым.
Қыстың қуанышы: қар, шана, күлкі
Табиғаттың әрбір маусымы ерекше. Жазда адамдар суға түсіп, күнге қыздырынса, қыста шаналарын алып, биік жоталарға, таулы қыраттарға бет түзейді. Дала төсінде қолдан сырғанақ жасап, ақ қардың үстімен із қалдырып зырлаған шақтар — өз алдына бір ғанибет.
Қолына шана сүйреген балалардың жүзінен күлкі кетпейді. Олар қыстың суығын емес, бейне бір оның жылы нұрын тапқандай қуанады. Қаңтардың алғашқы күндері осындай көңілді сәттерге жиі толы болады.
Ақ ұлпа
Күн сәулесі қарға түсіп, көз тоймайтындай жарқырайды. Ақ әлем көңілді сергітеді.
Тыныш дала
Дала тып-тыныш. Сол тыныштықтың ішінде табиғаттың өз ырғақ-әуені сезіледі.
Кешкі боран
Кешке қарай жел күшейіп, боран басталса да, қыс көрінісі әсерін жоғалтпайды.
Алатаудың қысқы айбыны
Алатаудың сілемдері мен биік жоталарындағы қыс көрінісі көздің жауын алады. Басында қашанда қар жататын қарт Алатау Алматының көркіне көрік қосып тұрғандай.
Ақындар жырға қосқан, әншілер әнге қосқан Алатау қыс мезгілінде тіпті сұлу. Аспанмен таласқан асқақ шыңдар төмендегі тіршілікке сабырлы көз тастап, қысқы ғажайыптарды өз бойына жинағандай әсер қалдырады.
Табиғаттың «ортақ тіні»
Әр мезгілдің бойында бір-біріне ұқсас, қабаттаса келетін күн райы бар. Қыс та кейде жылылық сыйлап, суықтың бетін қайтарады.
Жаңа жыл: қыстың ең күткен сәті
Қысты асыға күтудің бір себебі — Жаңа жыл. Бұл мейрамды еңбектеген баладан еңкейген қартқа дейін күтеді. Бүлдіршіндер аппақ қардан аққала жасап, шырша безендіріп, Аяз ата мен Ақшақарды көруге асығады. Адамдар ақ тілектерін айтып, бір-біріне сыйлық береді.
Қылышын сүйретіп жеткен қаһарлы қыстың қуанышы да аз емес. Қыстың ұмытылмас шақтары адам жанына шуағын шашып, көтеріңкі көңіл күй сыйлайды.
Аула думаны
- Балалар қармен ойнап, қардан ойыншықтар жасайды.
- Аулада қар лақтырып, мәз-мейрам болады.
- Барлығы жылы киініп, қыс қызығын бірге көреді.
Мектептегі дайындық
Мектептер де Жаңа жылға дайындалып, мерекелік көңіл күйді күшейтеді: безендіру, концерт, тілектер — бәрі қыстың жылылығын арттыра түседі.
Қыс туралы ой
«Қыстың көзі қырауда» деген сөз де, Абайдың «ақ киімді, денелі, ақ сақалды…» деп басталатын өлеңі де қыстың басқа мезгілдерден өзгеше болмысын дәл сипаттайды.
Қысқы кеш: терезедегі өрнек
Қыс келді. Түн ұзарып, қар қалыңдайды, аяз күшейеді. Көл беті қатады. Таңғы салқын ауа жанды сергітіп, күн сәулесі қарды көз тоймайтындай жарқыратқанда қыс әсемдігі айқын сезіледі.
Ағаштар жапырағынан айырылып, жалаңаш қалғандай көрінеді. Самал жел соққанда бұтақтар сыбдырлап, бейне бір табиғат өз әуенін орындап тұрғандай әсер береді.
Кешке таман жел күшейіп, боран ұйтқиды. Сондай сәтте «суретші аяз» терезеге нәзік өрнектерін салып, қыстың қаталдығын да, сұлулығын да қатар танытады. Осының бәрі көзге ыстық көрінеді.
Ақжан Аманжол
Алматы облысы, Қарасай ауданы