Есімі тапсырма
Автор
Жақсылықова Әлия Бекболатқызы — Ақтөбе қаласы, Есет батыр атындағы АОМКЛИ-ның қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі.
Бұл жазбада Кембридж тәсілі бойынша жүргізілген тәжірибе сабақтарындағы өзгерістер, оларды басқару жолдары және сабақ үдерісіндегі нақты шешімдер сипатталады.
Өзгеріске түрткі болған себеп
Жаһандану үдерісінің күшеюі, ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы және білім нәтижесіне қойылатын халықаралық талаптардың артуы білім беру жүйесіне жаңа міндеттер жүктейді. Осы бағытта Елбасы Н. Назарбаев ұлт әлеуетін оятуға және оны жүзеге асыруға жағдай жасайтын интеллектуалдық серпілістің қажеттігін атап өткен.
Мен өзімнің педагогикалық-психологиялық түсінігімді жетілдіру мақсатында биылғы жылдың ақпан айында басталған ҚР жалпы білім беретін мектептері педагогтерінің біліктілігін арттыру курсына қатысып, білім берудегі Кембридж тәсілі бойынша Бағдарламаны меңгеруді бастадым.
Тәжірибе сабақтарының бағыты: сыни ойлау және сабақтарды өзара байланыстыру
Алғашқы бетпе-бет кезеңінде меңгерген әдіс-тәсілдер мен теорияны тәжірибеде көрсету үшін 7-сыныпта тәжірибе сабақтарым жүргізілді. Сабақтар топтамасын құрастыруда негізгі мақсатым — оқушының сыни ойлауын және сындарлы көзқарасын қалыптастыруға жағдай жасау болды.
Жоспарлаудағы негізгі сұрақтар
- Мен нені өзгерткім келеді?
- Сабақтарымды бір-бірімен қалай байланыстырамын?
- Жеті модульді сабаққа қалай кіріктіремін?
- Сын тұрғысынан ойлау стратегияларын оқушылар қалай меңгереді?
Сыни ойлауды жүзеге асыруда мен оқушыларды шығармашылық ойлауға жетелейтін Блум таксономиясына негізделген сұрақ қоюды тұрақты ұстаным ретінде таңдадым және әр сабағымда осы идеяны негіз еттім.
Топтық жұмыс: ереже, рөл және ынтымақтастық
Алғашқы зерттеу сабақтарымда топтық жұмыс жүргізу үшін топ ережесін таныстырдым. Бұл — бір-бірімен тығыз қарым-қатынас орнатуға, сөз мәдениетін сақтауға және ортақ нәтижеге жұмыс істеуге көмектесетін негізгі құрал.
Бастапқы кезеңде оқушылардың белсенділері дәстүрлі әдетпен «мен айтам» деген ұстанымға жиі оралып отырды, ал кейбірі ережеге бірден мән бере қоймады. Сондықтан топ ережесінің сабақтағы рөлін бірнеше рет нақтылап, қайта еске салуға тура келді.
Топқа бөлудің тиімді тәсілдері
- Сурет қиындыларын біріктіру
- Оркестр аспаптарының атаулары бойынша
- Өтілетін тақырып құрылымындағы түрлеріне қарай
Нәтиже
Оқушылар топ намысын қорғауға талпынып, өзара бәсекелестік пен ынтымақтастықты қатар көрсетті. Бірнеше рет топтық жұмыс өткен соң, «ешкім бос отырмайтын» орта қалыптасты: бәрі ізденді, талқылады, жазғанын ортаға салды, ортақ шешімді топ басшысы немесе бір мүшесі қорғады.
Оқуы төмен оқушыларды қолдау: психологиялық ахуал
Біздің мектепте білім алушылар — тек ер балалар, олар спорттық және әскери-полициялық бағытта оқиды. Бұл сыныпта оқуы төмендеу оқушылар да болды: Қалжанов Заманбек, Жанғожа Рзабек, Көздібаев Мейрамбек. Алғашқы кезде олар топтық жұмыста тосырқап, грамматикалық сауаттылықтарының төмендігінен ұялып, белсенділермен ілесе алмаймыз деген үрейін жасырмады.
«Мен қандай оқушымын?» тренингі
Сабақтың ұйымдастыру кезеңінде ынта-жігер беру үшін қысқа психологиялық тренинг өткіздім. Оқушылар «Мен елгезекпін», «Мен ақылдымын», «Мен зерекпін», «Мен ұқыптымын» сияқты өз-өзіне сипаттама берді. Осы тұста:
- Қалжанов Заманбек — ұқыптылығын,
- Жанғожа Рзабек — батылдығын,
- Көздібаев Мейрамбек — жанашыр, қамқор екенін атап өтті.
Нәтижесінде бұл оқушылардың өзіне сенімі артып, топқа тезірек кірігуіне және бірлескен жұмысқа төселуіне мүмкіндік туды.
Сабақ құрылымы: ЖИГСО, АКТ және қорытындылау стратегиялары
Мағынаны тану кезеңінде әр топтың білімін шыңдауға бағытталған тапсырмалар берілді. 1-кезеңде ЖИГСО әдісі арқылы ережелер мен мысалдарды оқып, түсіндірмелі кестелермен жұмыс істеді. Топтар сызба-кесте құрды, кесте толтырды, мәтінмен жұмыс жасады, пікір алмасты, сұрақтарға жауап берді, зерттеді. Қажет кезде интернет деректерін қолданып, ойларын толықтырды.
2-кезеңде «Кім жүйрік?» форматына ұқсас қарқынды тапсырмалар арқылы интерактивті тақтамен жұмыс ұйымдастырылды. Оқушылар қанатты сөздердің мазмұнын талдап, сөйлемдегі сөздерді сөз тіркестеріне бөліп, түрлерін анықтады; сөз мағынасын ашып, бағандарға ажыратты; сөйлемдерге синтаксистік және морфологиялық талдау жасады; киіз үй макетіндегі сөздердің байланысу түрлерін анықтады.
Ой қорыту
- Венн диаграммасы: сөздердің байланысу түрлерін салыстыру, ортақ белгісін табу.
- ББҮ (KWL): «Не білдім? Не білгім келеді? Не үйрендім?» бойынша рефлексия.
Сын тұрғысынан ойлауға негізделген стратегиялар оқушылардың ойын жүйелеуге, мазмұнды талдап, дәлелмен сөйлеуге ықпал етті. Сабаққа белсенділік пен ынта айқын артты.
Бағалау: формативтік тәсілдердің әсері
Бағалау оқушының өз оқуына жауапкершілікпен қарауына көмектеседі: ол өзін бақылайды, мұғалім оқу үдерісін тиімді бағыттайды, ал кімге қолдау қажет екенін анықтау жеңілдейді. Осы тәжірибе сабақтарымда топтық бағалау, жұптық бағалау, ынталандыру арқылы бағалау және өзін-өзі бағалау түрлерін қолдандым.
Бағалауды ұйымдастыру үлгісі
«Сөздердің байланысу түрлері» тақырыбындағы сабақта топтық жұмысты екі кезеңге бөлдім:
- 1-кезең: топ басшылары бағалады.
- 2-кезең: әр оқушы өз қатысуын өзін-өзі бағалау парағына белгіледі.
Бағалау парағы барлығына ортақ болды. Сабақ барысында ынталандыру бағалауы да қолданылды: «Үш шапалақ», «Екі жұлдыз, бір тілек», «От шашу». Сабақ соңында оқушылар көңіл-күйін бағалау экранына смайликтер арқылы белгіледі. Бұл тәсілдер оқушыларға ұнап, келесі сабақтарда да тұрақты қолданыс тапты.
Келесі сабақтардағы ілгерілеу: топтасу жеңілдеді, тапсырмалар күрделенді
«Қабысу» тақырыбындағы сабақта ұлттық амандасу үлгісін еске түсіре отырып, сәлемдесу сәтін ұйымдастырдым. Оқушылар еш қиындықсыз топтасып кетті — алдыңғы сабақтарда қалыптасқан дағдының әсері анық байқалды. Оқушыларды «Білімділер», «Өжеттер», «Зеректер», «Іскерлер» деп төрт топқа бөліп, топ басшыларын сайлап, әділ бағалау жауапкершілігін нақтыладым.
АКТ мүмкіндігі: интерактивті тақтаны тиімді қолдану
«Жүз рет естігеннен, бір рет көрген артық» қағидасын негізге алып, сабақтарымда интерактивті тақта арқылы слайдтарды жүйелі көрсетуді маңызды деп санадым. Дегенмен оның тиімділігі — қолданудың мақсаттылығы мен құрылымына тікелей байланысты.
Оқушы үшін
- Пәнге қызығушылығын оятады.
- Танымдық қабілетін дамытады.
- Шығармашылық жұмысқа жетелейді.
- Қосымша ақпаратпен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Мұғалім үшін
- Уақытты үнемдейді, құрылымды нақтылайды.
- Үдерісті тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.
- Оқушының жеке қабілетін айқындауға жағдай жасайды.
- Тапсырмаларды әртараптандыруға мүмкіндік береді.
Зерттеу сабақтары: «Тіл мәдениеті» және шығармашылық тапсырмалар
«Тіл мәдениеті» тақырыбындағы зерттеу сабағында оқушыларды мазмұнға жақын атаулармен топтастырдым: «Тіл тағдырына жаны ашушылар», «Тіл мәселесін көтерушілер», «Тіл өнерін бағалаушылар», «Тіл тазалығын сақтаушылар». Әр топ атауына сай тапсырма алды.
Тапсырмалар мазмұны
- Қазіргі тіл тағдыры туралы шағын эссе жазу.
- Тіл мәселесін көтеріп, болашағы туралы постер қорғау.
- Тіл өнерін бағалап, бір шумақ өлең шығару.
- Қала көшелеріндегі ұрандар мен жарнамалардағы қате жазуларды анықтап көрсету.
Ауқымды тақырып оқушылардың ынтымақтастығы мен белсенділігі арқылы сәтті орындалды. Сабақ соңында «Тіл мәдениетіне аса мән береміз бе?» деген сұрақпен жеке пікірлер тыңдалып, сынып ішінде мазмұнды пікір алмасу өтті.
«Диалог. Монолог.»: рөлдік ойын және зерттеушілік әңгіме
Келесі сабақтың тақырыбы «Диалог. Монолог.» болды. Мағынаны тану кезеңінде интерактивті тақтадан ережелер мен сызбалар ұсынылды. Оқушылар танысып болған соң, РАФТ стратегиясы негізінде екі топқа рөлдік ойын тапсырылды: «Ата мен әже әңгімесі», «Екі достың әңгімесі». Қалған екі топқа оқулықтағы «Қожаның монологы» және «Кітап» тақырыптары бойынша монолог оқу жүктелді.
Рөлдік ойындар жоғары деңгейде орындалды. Монологты бір оқушы ғана өте әсерлі оқыды, қалған оқушыларға үйде дайындалып келу қажеттігі ескертілді. Тағы бір маңызды байқағаным — оқушылардың өздерін ересектеу ұстауы. Ер балалар оқитын ортада олар ертерек есейіп, салмақты сөйлеуге бейім келеді. Пікір алмасуда «менің пайымдауымша», «менің зерттеуімше», «менің интуициям бойынша» деген тіркестерді қолдана бастауы олардың тілдік санасының өскенін аңғартты.
Сыныптағы диалогтың ықпалы
Диалог, сұхбат, рөлдік ойын оқушыларды бір-бірінен үйренуге, өзгенің идеясын сыйлауға және шынайы бағалауға жетелейді. Әсіресе мадақтау арқылы бағалау олардың өзара әңгімесінде жиі естілді: «Жарайсың», «Ерледің», «Келесіде сен тағы қорғайсың» сияқты қолдау сөздері ынтымақтастықты күшейтті.
Сынып ерекшелігі және шығармашылық әлеует
Біздің облыстық мамандандырылған көпсалалы лицей-интернатына үлгерімі жақсы оқушылар қабылданатындықтан, бұл сыныпта оқу деңгейі жалпы жоғары болды. Оқушылар сабақта ғана емес, сыныптан тыс жұмыстарға да белсене араласады. Қалдыбай Нұрхан, Достан Әділхан, Байтурин Бақтыбай, Төлеутай Бағдат, Серіков Жайлаубек, Муртазаев Нұрлан, Акимбаев Айболдың шығармашылық қабілеті жоғары: олар өлең құрастыруға, ойдан мәтін жазуға, сызба-кесте жасауға, тест сұрақтарын құрастыруға ерекше қызығушылық танытты.
Жеті модуль арқылы сабақ берудегі өзгеріс
Мектептегі тәжірибе кезінде жеті модуль мүмкіндіктерін қолдану арқылы дәстүрлі сабақ беру тәсілім айтарлықтай өзгерді. Сабақтарымды жаңаша ұйымдастыруға, пәнге қызығушылықты арттыруға және әрбір сабақты түрлендіруге ұмтылдым. Нәтижесінде жаңа әдіс-тәсілдердің оқушыларға білімді жүйелі меңгеруге және қабілет деңгейін дамытуға нақты ықпал ететінін байқадым.
Байқалған нақты нәтижелер
- Сыни ойлау ақпарат пен идеяларды синтездеу қабілетін дамытты.
- Оқыту үшін бағалау оқушылардың ілгерілеу қадамдарын айқындап, қолдау көрсетуге мүмкіндік берді.
- Диалогтік оқытудағы зерттеушілік әңгіме оқуға қызығушылықты және бірлесе жұмыс істеуді күшейтті.
- Талантты және дарынды оқушылармен жұмыс олардың әлеуетін ашуға көмектесті.
- Басқару және көшбасшылық тәсілдері тапсырмаларды орындатудағы жауапкершілікті күшейтті.
- АКТ оқу материалын жеңіл меңгеруге және технологияны тиімді қолдануға ықпал етті.
Ең үлкен өзгеріс сабақ жоспарлауда байқалды: бұрын жоспарды өз мүмкіндігіме көбірек бейімдесем, қазір оқушының даму деңгейін, жас ерекшелігін, оқу қажеттілігін ескеріп, жоспарды соған лайықтаймын.
Дәстүрлі оқыту мен жаңаша оқытуды салыстыру
Дәстүрлі оқыту
- Жақсы оқитындар мен оқуы төмен оқушылар бөлектенуі мүмкін.
- Кейде бірін-бірі кемсіту байқалады.
- Іс-шараларға көбіне тек үздік оқушылар таңдалады.
- Бәсекелестік басым болуы мүмкін.
- Сабақ құрылымы бірқалыпты болса, ынта төмендеуі ықтимал.
Жаңаша оқыту
- Мәселе шешу арқылы ынтымақтастық күшейеді.
- Бір-бірін мадақтау арқылы бағалау қалыптасады.
- Сабақ үдерісінде дарындылық қабілеттері айқындалады.
- Оқушылар бір-біріне көмектеседі, қолдайды.
- Сабақ құрылымы әртүрлі болғандықтан, ынта артады және алға ұмтылыс күшейеді.
Қорытынды ұстаным
Бұл уақытқа дейін дәстүрлі оқыту мен жаңаша оқытудың айырмашылығын толық түсінбеген екенмін. Кембридж бағдарламасы аясындағы оқу барысында осы ұғымдардың мәнін тереңірек танып, өз тәжірибеме енгізуге мүмкіндік алдым.
Алдағы уақытта есте сақтайтын қағидалар
- Оқушының білім алу және білім беру туралы пікірін ескеру.
- Оқушыларға кеңес беру тәсілдерін жүйелеу және жетілдіру.
- Оқуға қатысты жағымды көзқарас қалыптастыруды мақсатты түрде ұйымдастыру.
Осы бағдарлама арқылы әдістемемді жаңартып, білім беру саласына өз үлесімді қосу — мен үшін ұстаздық парыз.