Өздерің келіп байлап алыңдар
Екі ұл, екі қыз
Ерте заманда бір байдың екі ұлы, екі қызы болыпты. Үлкен ұлының аты — Жанай, кіші ұлының аты — Қанай. Үлкен қызы — Апан, кіші қызы — Ұпан.
Қарындастарын қызғанған екі ағасы: «Сөз салып, құда түсем деушілер көбейіп кетті» деп, Апан мен Ұпанды елден жасырып, елсіз бір тауға апарып ұстайды.
Көл жағасындағы күдік
Күндер өтіп жатады. Бір күні екі ағасы аңға кеткенде, екі қыз көлге барып, шаштарын жуып отырып сырласады:
«Екі ағамыз бізді өздері алмақ па? Біреуге бермей жүр…»
Сол арада дарияның ық жағында бір хан өмір сүріпті. Ол хан дарияның жел жағынан ел қондырмайды екен.
Суға аққан бір тал шаш
Екі қыздың бір тал шашы суға ағып кетеді. Оны хан сарайының күңі тауып алып, іштей таңырқайды:
«Хан дарияның жел жағынан ел жүргізбейді дейтін… онда бұл шаш қайдан келді?»
Күң ханға барып: «Судың ағысымен келген бір тал шаш таптым!» — дейді. Хан дереу елін жинап, өзеннің жоғары жағына тоғыз мың қол аттандырады.
Жалғыз үй және тұзақ амалы
Әскер бір жерге қонады. Айналаға бақылаушы жіберсе, бір тұстан түтін көрінеді. Сонда әскер басы:
«Бұл — жалғыз үй. Бәріміз барсақ, қорқып қашып кетер. Бір адам барып біліп қайтсын», — дейді.
Бір нөкер барып кірсе, үйде ай мен күндей екі қыз отыр екен. Нөкер мән-жайды сұрайды, қыздар жағдайларын айтады.
Қыздардың ұсынысы
Нөкердің талабы
«Екі ағаларыңды маған ұстап бересіңдер ме?» — дейді.
Қыздардың айласы
«Екі ағамыздың алпыс екі амалы бар, өзіміз ұстап бере алмаймыз. Бірақ ұстаудың жолын айтамыз: шаңыраққа темір тұзақ құр, есікке тор кер. Ағаларымыз үйге келсе, біз “қол тұзақ” ойынын ұсынамыз. Қолдарын тұзаққа түсіріп береміз, сендер келіп байлап алыңдар», — дейді.
Нөкер келісіп, керегін дайындауға кетеді.
Ұстау сәті және алғашқы құтылу
Біршама уақыттан соң екі ағайынды аңнан оралады. Аңдарын сойып, жайғасқан соң:
«Шырақтарым, үйде отырып жалыққан шығарсыңдар. Келіңдер, қол тұзақ ойнайық», — дейді.
Ойын үстінде қыздар екі ағасының қолын тұзаққа түсіріп, буып тастайды. Сол сәтте аңдып тұрған әскерлер баса-көктеп кіріп, ұстай бергенде, Жанай көгершінге айналып ұшып шығады да, шаңырақтағы темір тұзаққа ілінеді. Қанай есіктен дәуіт болып жорғалап шыққанда, есіктегі торға түсе кетеді.
Құстарға аманат
Жанай құстың тілін білетін екен. Ол бір бозторғайға сәлем айтады:
Бозторғайға аманат
Әй, бозторғай, бозторғай! Ақбұқа деген атамыз, Ақмарал деген анамыз, Барсаң сәлем айта бар! Жанай, Қанай баласы. Жанай деген баланың Мойнында темір тұзақ бар дегейсің. Апан, Ұпан екі қыз — Өтті бір соның ызасы-ай!
Үш күннен соң Жанайға бір қарлығаш келіп қонады. Жанай оған да Қанай жайын жеткізеді:
Қарлығашқа аманат
Әй, қарлығаш, қарлығаш! Ақбұқа деген атамыз, Ақмарал деген анамыз, Барсаң сәлем айта бар! Қанай, Жанай баласы. Қанай деген баланың Екі қолы байлаулы, Көзінің жасы бұлаулы. Көздің жасы көл болды, Көл-дариядан мол болды. Апан, Ұпан екі қыз Байға кетуді ойлапты, Сөйтіп, біздің қолымызды байлапты.
Қызығы — үш күн бұрын ұшқан бозторғайдан бұрын, қарлығаш жетіп барып, Жанайдың сәлемін әке-шешесіне жеткізеді. Әке-шешесі келіп, Жанайды тұзақтан босатып алады.
Қанайды құтқару: үш рет өзгеріс, үш рет әшкерелеу
Жанай енді інісін іздейді. Ханның әскері Қанайды байлап алып бара жатқанын көріп, қуып жетеді. Жанай көгершін болып ұшып өтіп бара жатып:
1) Сексеуіл
«Әй, бауырым, сексеуілді жерге келдің ғой. Сексеуіл болып қала ғой!» — дейді.
Қанай сексеуілге айналғанда, қыздар сезіп қойып: «Мына сексеуілді алдыр, тоңсақ жағып жылынайық», — деп әскер басына айтады.
2) Қына
Жанай қайта ұшып өтіп: «Қыналы жерге келдің. Қына болып қалсаңшы!» — дейді.
Қанай қынаға айналғанда, қыздар тағы байқап: «Дамбал бояймыз, мына қынаны ала жүр!» — дейді.
3) Тобылғы
Соңында: «Өзенге келдің ғой, тобылғы болып қалсаңшы!» — дейді.
Қыздар тағы: «Отқа жағармыз, шауып алыңдар», — деп қояды. Шаппақ болғанда Қанай бейшара қайта адам болып, аман қалады.
Әскер хан еліне жетеді. Жанай түн бойы шарқ ұрып іздегенімен, інісін бірден таба алмайды.
Қара бураның құпиясы
Жанай ителгіге айналып, інісін іздеп жүргенде, айдалада шөккен қара бураға кезігеді. Ителгі көкке шарықтап көтеріліп, бураны теуіп өтеді — қара бура жеті бөлікке бөлініп кетеді.
Сол жерді қараса, Қанай терең орда жатады екен. Ағайынды екеуі көрісіп, жыласып табысады.
Есеп айырысу және елге оралу
Содан соң Қанай мен Жанай ханның арғымағын ұстап мініп, ханның әскерін қырады. «Біздің сендерге қастық қылғанымыз бар ма еді?» — деп, екі қарындасын да өлтіреді.
Дұшпанын жеңген екі ағайынды еліне қайтып, өмірінің соңына дейін тату-тәтті ғұмыр кешеді.