Сәкен дарамалары қазақ кеңес әдебиеті тарихында өзінің осы ерекшеліктерімен бағалы
Өмірі мен қоғамдық қызметі
Сейфуллин Сәкен (Сәдуақас) (15.10.1894, қазіргі Жезқазған облысы, Ақадыр ауданы, Ортау совхозының Қарашілік қыстағы — 25.02.1938) — қазақ кеңес жазушысы, қазақ кеңес әдебиетінің негізін салушылардың бірі, Қазан төңкерісіне қатысқан қайраткер, мемлекет және қоғам қызметкері. 1918 жылдан КПСС мүшесі.
Білімі
- Нілді: орыс-қазақ мектебі
- Ақмола: бастауыш приход мектебі (1905–1908)
- Ақмола: үш кластық қалалық училище (1908–1913)
- Омбы: мұғалімдер семинариясы (1913–1916)
Алғашқы әдеби қадамдары
1914 жылы Қазан қаласында «Өткен күндер» атты тұңғыш өлеңдер жинағын бастырды. Омбыда қазақ жастары құрған «Бірлік» қауымының жетекшілерінің бірі болды.
1917–1920: төңкеріс жылдарындағы белсенділік
1917 жылы Бұғылыда мектеп ашып, орыс тілінен сабақ берді. 9 наурызда «Асығып тез аттандық» өлеңін жазды. Кейін Ақмолаға ауысып, «Жас қазақ» ұйымын құрып, «Тіршілік» газетін шығаруға атсалысты.
1917 жылғы қарашада «Кел, жігіттер» өлеңін жазып, Қазан төңкерісін қуанышпен қарсы алды. 27 желтоқсанда Ақмола Совдепі президиумының мүшелігіне сайланды.
1918 жылы сәуірде «Жас қазақ марсельезасын» жазды, 1 мамырда «Бақыт жолына» пьесасының премьерасы өтті. 4 маусымда ақтардың көтерілісі кезінде тұтқындалып, «азап вагонында» 47 күн азап шекті. 1919 жылы 3 сәуірде Колчактың Омбы түрмесінен қашып шығып, Татарка – Славгород – Павлодар – Баянауыл – Сарыадыр арқылы еліне жетті. Желтоқсанда Әулиеатаға (қазіргі Тараз) келді.
1920 жылы 7 мамырда Ақмолаға қайта оралып, атқару комитеті төрағасының орынбасары әрі әкімшілік бөлімінің меңгерушісі болды. 4 қазанда Қазақтың Советтік Автономиялық Республикасын жариялаған Советтердің І Құрылтай съезіне делегат болып қатысып, ОАК Президиумының мүшелігіне сайланды.
Мемлекеттік қызмет және баспасөз
Жер-су комиссиясының жұмысына және баспасөз ісіне жетекшілік етті. Қарашада Мәскеуде болып, Советтердің VIII съезіне қатысты, В. И. Лениннің ГОЭЛРО жоспары туралы баяндамасын тыңдады.
1922 жылы «Еңбекші қазақ» газетінің редакторы, халық ағарту комиссарының орынбасары болды. Бұл кезеңде қоғамдық қызметпен қатар шығармашылыққа да белсене араласты: «Асау тұлпар» өлеңдер жинағын, «Қызыл сұңқарлар» пьесасын жариялады.
1924 жылы қаңтарда В. И. Лениннің қазасына барған Қазақстан делегациясына басшылық етті. Осы сапарда «Қайғылы хабар», «Қаралы күн» өлеңдерін жазып, «Известия» газетінде публицистикалық мақаласын жариялады.
1925 жылы Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылым орталығының төрағасы, кейін Қазақтың пролетар жазушылары ассоциациясының басшысы болып тағайындалды. 1926 жылы БКП(б) Өлкелік комитетінің партия тарихы бөлімін басқарды.
1927 жылы Қызылордадағы халық ағарту институтының, Ташкенттегі қазақ педагогика институтының директоры болды. Сол жылы «Жыл құсы» альманахына жетекшілік етіп, «Жаңа әдебиет» журналын ашуға атсалысты.
Шығармашылық мұрасы: поэзия, проза, драматургия
Сәкен — қазақ кеңес әдебиетінің қарқынды дамуына ықпал еткен жаңашыл ақын. Оның поэзиясы Абай мен С. Торайғыров дәстүрін жалғастыра отырып, жаңа дәуірдің өзекті тақырыптарын социалистік реализмнің идеялық-эстетикалық ұстанымымен ұштастырды.
Поэзиядағы жаңашылдығы
- Өлең өрнегіне өзгеріс енгізу, ішкі ырғақты күшейту
- Ұйқасты дауыс екпініне бейімдеу
- Буын жүйесін айтар ойға бағындыру
- Жаңа заман образдарын тың символдармен жасау (тұлпар, отарба, экспресс)
Маңызды поэтикалық туындылар
Саяси лирикасы: «Кел, жігіттер», «Жас қазақ марсельезасы», «Жұмыскерлерге», «Жолдастар».
Ірі поэмалары: «Советстан», «Көкшетау», «Альбатрос» (1932), «Қызыл ат» (1934), «Социалистан» (1935).
Проза және мемуар
1917 жылы «Жұбату» атты тұңғыш көркем әңгімесін жазды. 1922 жылдан бастап «Тар жол, тайғақ кешу» шығармасының тараулары «Қызыл Қазақстанда» жариялана бастады.
Повестері: «Жер қазғандар» (1927), «Айша» (1922–1935), «Біздің тұрмыс» (1932–1934), «Сол жылдарда», «Жемістер» (1935).
«Тар жол, тайғақ кешу»: тарихи-мемуарлық шежіре
Қазақ кеңес әдебиеті тарихында бұл романның орны айрықша. Шығармада қазақ халқының Қазан төңкерісіне қатысуы, жеңісті қорғау жолындағы күресі, жаңа қоғам орнатудың ауыр өткелдері нақты деректерге сүйене отырып тартымды баяндалады. Осы арқылы туынды революциялық күрестің көркем шежіресіне айналды.
Романда екі таптық идеологияның қақтығысы айқын суреттеліп, бай-феодалдық орта мен қазақ буржуазиясын жақтаған алашордашыл бағыттың саяси ұстанымдары сын тезіне алынады.
Драматургиядағы еңбегі
«Бақыт жолына» (1917) пьесасында жарқын болашақты аңсаған қазақ жастарының ой-арманы бейнеленді. 1918 жылы мамырда Ақмолада үш рет қойылуы — қазақ драматургиясының қалыптасу дәуіріндегі елеулі құбылыс.
1920 жылы жазылған «Қызыл сұңқарлар» революциялық драмасы қазақ кеңес драматургиясының алғашқы туындыларының бірі саналады. Мұнда Еркебұлан тәрізді революционер бейнесі өнегелі, жағымды образ деңгейінде сомдалды.
Сын, зерттеу, фольклор және оқулықтар
Сәкен әдебиет сынының тууы мен дамуына да белсенді қатысты. 1914 жылы «Айқап» журналында «Манап» драмасы туралы сын мақаласы жарияланып, оның сыншылық еңбегі жүйелі арнаға түсе бастады.
Әдеби-сын мақалалары
- «Әдебиет һәм оның бағыттары» (1922)
- «Асау тұлпар туралы» (1923)
- «Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы» (1924)
- «Ұлт театры туралы», «Әдебиет майданында» (1928)
- «Көшпелі дәуірдегі қазақ әдебиетінің күйлерінен» (1929)
- «Өрлеу үстінде» (1934)
Фольклор мен әдеби мұраны жариялау
- «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» (1931)
- «Батырлар жыры» (1933)
- Ы. Алтынсарин, Ақан сері, Ақмолла және өзге де тұлғалардың мұраларын жинақтап бастыру (1935)
- «Қазақ әдебиеті» — жоғары оқу орнына арналған оқу құралы әрі зерттеу еңбек (1932)
«Қазақ әдебиеті» зерттеуінде ауыз әдебиеті ғылыми жүйемен талданып, жанрлар сараланды, батырлар жырының тууы мен өркендеуі халық тарихымен сабақтастыра қарастырылды. Бұл еңбек қазақ фольклористикасы мен әдебиеттануының қалыптасуына ықпал етті.
Кейінгі қызметтері мен мойындалуы
1932 жылы «Әдебиет майданы» журналының редакторы, 1934 жылы Қазақтың коммунистік журналистика институтының профессоры болды. 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігіне қатысты.
Сол жылы қазақ жазушыларының ішінде алғашқылардың бірі болып Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталып, шығармашылық еңбегінің 20 жылдығы аталып өтті. Алайда арада екі жарым жыл өтпей, 1938 жылы ең жоғары үкіммен атылды.
Баға өзгерісі және саяси ахуал
Сәкен Сейфуллиннің азаматтық және шығармашылық болмысына берілген баға Қазақстандағы саяси ахуалға байланысты бірнеше рет өзгеріп отырды. Зерттеуші Амантай Кәкеннің пайымдауынша, 1920-жылдардың екінші жартысынан бастап оған «байшылдықты жақтайды», «алашордашылармен дұрыс күреспейді», «ұлтшыл коммунист», «жікшіл», «троцкийшіл» тәрізді айыптаулар тағылған. Ақталған кезеңдерде керісінше, оның партияға адалдығы мен кеңестік идеяны жырлауы ерекше дәріптелді.
«Саяси элита екіге жарылды»
Алашорда қайраткерлері ақталғаннан кейін большевиктер жағында болған мемлекеттік тұлғалардың әрекеттеріне сыни көзқарас жиі айтылды. Профессор Тұрсынбек Кәкішұлы бұл бөліністі тарихи контекстпен түсіндіріп, екі бағыт өкілдерінің де қазақ халқына қастандық ойламағанын атап өтті; ал ішкі саяси қақтығыстардың асқынуына 1925 жылы келген Голощекиннің саясаты ықпал еткенін айтты.
1922: ең жоғары қызмет, қатар жүрген редакторлық
1922 жылғы 6–13 қарашада өткен Советтердің III съезінде Сәкен 28 жасында Халық комиссарлар кеңесінің төрағалығына сайланды. Сонымен бірге өзі негізін қалаған «Еңбекшіл қазақ» газеті мен «Қызыл Қазақстан» журналының жауапты редакторы қызметін қоса атқарды.
Әдеби мұраға көзқарас: айтыс-тартыстардың көлеңкесі
1920–1930 жылдары мәдени мұраны игеру мәселесінде көптеген қайшылықты пікірлер болды. Абай мұрасы төңірегіндегі кереғар көзқарастар да сол дәуірдің жалпы айтыс-тартысымен сабақтас өрбіді. Кей деректерде Сәкеннің Абайды «әдебиеттің негізін салушы» ретінде абсолюттендіруге сақ қарағаны айтылады, бірақ бұл пікірлердің бір бөлігі сол кезеңдегі идеологиялық полемиканың ықпалымен күрделене түскені байқалады.
Сәкеннің өз ой-пікірін ашық айтуы — оның күшті қыры да, даулы тұстары да. Әдебиетке жетекшілік ету, оны «жат ықпалдан қорғау» ұстанымы бір жағынан жаңа әдеби процесті ұйымдастыруға ықпал етсе, екінші жағынан кезеңнің саяси талабымен қабаттасып, пікірталастарды ушықтырған тұстар да болды.
Қабылдануы, аудармалар және еске алу
Кейінгі кезеңдерде Сәкен шығармалары Кеңес Одағы халықтарының бірқатар тілдеріне аударылды. 1974 жылы Қазақстанда және одан тыс жерлерде ақынның туғанына 80 жыл толуы кеңінен аталып өтті. Қазақ қаламгерлері Сәкеннің өмірі мен шығармашылық жолын арқау еткен көркем туындылар жазды: Сәбит Мұқановтың «Сәкен Сейфуллин» пьесасы, Ғабит Мүсіреповтың «Кездеспей кеткен бір бейне» повесі, Ә. Тәжібаевтың «Монологтар» поэмасы және басқалар.
1936–1938: марапат пен қасіретті үкім арасындағы уақыт
1936 жылғы мамырда КСРО Орталық атқару комитетінің жарлығымен Сәкен Сейфуллин қазақ жазушыларының ішінде алғаш болып ең жоғары Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. Алайда арада екі қыс өтпей-ақ, кеңестік баспасөзде оны жаппай қаралау науқаны күшейіп, 1938 жылы атылып кетті. Бұл кезең кеңестік идеологияның адамды бірде биікке көтеріп, бірде күйретуге дейін апаратын құбылмалы табиғатын айқын көрсетеді.