Кімнің батыр екенін жау келгенде білерсің, Кімнің шешен екенін дау келгенде білерсің
Балпық бидің тарихи еңбегі және Жалайыр жұртының бірлігі
Шамамен 280 жыл бұрын Жалайыр елінде көсемдігімен, шешендігімен, билігімен әрі қол бастаған батырлығымен танылған Балпық бидің тарихи еңбегі айрықша. Ол Ескелді би және Қабылиса (Қабан) ақынмен қатар көзі тірісінде-ақ әулие саналған тұлғалардың бірі ретінде айтылады. Деректерге қарағанда, Балпық би 1694 жылы дүниеге келіп, 1784 жылы Қаратал мен Көксу өңірінде қайтыс болған.
Балпық би он екі ата Жалайырдың үлкені саналатын Андас тармағына жатады. Қай жерде, қандай жағдайда да оның есімі өзінен екі жас үлкен Ескелді бимен қатар аталады.
Жетісуға қайта қоныстану және елді ұйыстыру
Жүздеген жыл бойы толастамаған жоңғар-қалмақ шапқыншылығы салдарынан Жалайыр жұрты Сыр бойын, Шу бойын паналап, бытырап жүрген кезеңде елдің басын құрап, қайтадан Жетісуға көшіріп әкеліп қоныстандыру ісі ел аузында ерекше аталады. Бұл істе Балпық би Ескелді би, Қабан ақын және Орақ батырмен бірге көрнекті рөл атқарған.
Нақтылы деректерде Балпық би, Ескелді би және Орақ батырдың Аңырақай шайқасында Жалайыр қолын бастап, қалмақтарды Іле дариясына қарай ығыстырғаны айтылады.
Қапталдағы жау тобын жою жорығы
Жаудың негізгі күші Талдықорған жаққа қашқанда, үлкен бір топ қасқа жолдан шалғай жатқан Іле, Балқаш, Қамау маңына бой тасаламақ болады. Ұлы қолбасшылар — Кіші жүз ханы Әбілқайыр, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Жаныс Өтеген, Албан Райымбек — қалмақтарды күншығысқа қарай түре қуғанда, артта және қапталда қалған осы жау тобын талқандауды Ескелді, Балпық, Орақ батырлардың жасағына тапсырған деген дерек бар.
Қапшағайдан Балқашқа дейінгі шамамен 500 шақырымға созылған ұзақ жолдағы жойқын жорық туралы аңыз бен әңгіме бүгінге дейін сақталған.
«Үш қалмақ» жайлы дерек
Қазіргі күнге дейін Іле мен Жиделі өзендерінің құйылысына жақын, Балқаш көліне таяу аймақта «Үш қалмақ» деп аталатын шұрайлы жер бар. Аңызға сүйенсек, сол үшеуі жалайыр қолбасшыларына өз еркімен тыңшылық қызмет атқарып, кейін жер соларға сыйға берілген тәрізді.
Әулиелер мұрасы және ұрпақтың рухани сабақтастығы
Балпық бидің соңғы өлеңдері бұрынғы Талдықорған облыстық «Жерұйық» газетінде жарияланғаны айтылады (оны Көксу ауданында тұрған Т. Сағындық есімді азамат ұсынған). Мұндағы мақсат — әулие ата-бабалардың рухына өткен ғасырда да, бүгінгі заманда да ұрпақтың үздіксіз сиынып, тағзым етіп келе жатқанын көрсету.
XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы хандар — Жолбарыс, Әбілмәмбет, Әбілқайыр, кейін Абылай — Жалайыр тайпасын жер жаннаты Жетісудың ең шұрайлы өңірлеріне, атап айтқанда Көксу, Қаратал, Іле аймағына қоныстандырғанда, елдің елдігін сақтаған ерлердің ерлігін және Ескелді, Балпық, Қабылиса-Қабан сияқты әулие тұлғалардың еңбегін ескергені байқалады.
Қабылиса (Қабан) ақын
Ұлы ақын Сүйінбай ұстаз тұтқан Қабылиса-Қабан ақын ойлы да терең сөздерімен ел рухын көтерген.
Ескелді мен Балпық
Екеуі де қол бастап, әділ билік айтып, күллі Жалайырдың ауызбірлігін сақтай білген.
Орақ батыр
Елін, жерін қорғаған ерлігімен аты аңызға айналған тұлғалардың бірі.
Шешендік сөздерден таңдамалы нақылдар
Балпық би айтты делінетін шешендік сөздер 1993 жылы жарық көрген ғылым докторы Янысанбек Төреқұловтың «Қазақтың би-шешендері» кітабына енген. Дегенмен ел ішінде әлі де жиналмаған, хатқа түспеген ұлағатты сөздердің аз еместігі айтылады. Тоқсан жас жасаған әулие қарияның ұрпаққа қалдырған мұрасы ұшан-теңіз екеніне күмән жоқ.
Нақыл сөздер
Ауызбірлік туралы
Ауызбірлік болмаса, көпте береке болмайды.
Изен-жусан болмаса, шөпте береке болмайды.
Теңімен ойнап-күлмесе, жаста береке болмайды.
Кеңінен ойлап істемей, баста береке болмайды.
Табиғат пен тіршілік туралы
Дүниенің қызуы — күннен,
Киімнің жылуы — жүннен.
Қараңғыны қаралап қайтеміз,
Жұлдыздың жарқырауы — түннен.
Адамды сынайтын сәт
Кімнің батыр екенін жау келгенде білерсің,
Кімнің шешен екенін дау келгенде білерсің.
Тектілік жайлы
Жақсыдан жаман туса — жыннан болар,
Жаманнан жақсы туса — нұрдан болар.
Жауапкершілік туралы
Ханның ісі қараға түсер,
Кәрінің ісі балаға түсер.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.