Қорыта айтқанда, елді жаудан қорғау идеясы - жырдың алтын арқауы

Жырдың басталуы және кеңістік жүйесі

Жыр Қамбардың есейіп, ел қамқоры болған тұсынан басталады. Күмістен қарғы тағып, соңына тазы ертіп, аңшылық кәсіппен жүрген Қамбардың белсенді қимыл-әрекеті оқырманды бірден баурайды. Оқиға нағыз жігіттік шағынан басталып, сол қайратты сарынмен тәмамдалады.

Қамбардың бейнесі: мергендік пен қаһармандық

Батырдың ерекше болмысы екі жағдайда айқын көрінеді. Біріншісі — көне эпос салтына тән жолбарыспен алысқандағы ерлігі; екіншісі — ел шетіне жау келгенде қалқан бола білген қаһармандық әрекеті.

Халыққа жақын аңшы-мерген

Қамбар алғашқы ерлігіне дейін-ақ тұтас бір рудың қамын күйттеп, аш-арығын тойдырып, жетпегенін жеткізуге ұмтылған қарапайым аңшы-мерген ретінде танылады. Жырдағы:

«Түске дейін ілгені,
Төбедей болып қалады.
Көтеріп тастай береді,
Жарлының шығып көңілінен,
Қызыққа мейірі қанады…»

Бұл жолдар оның аңшылық қабілетін ғана емес, кәсіпке мән беріп, жұрттың мұң-мұқтажын ойлайтын болмысын да көрсетеді. Тіпті аң-құс атаулы мергеннің атының сыбдырын естігеннен-ақ қашып тығылады деген сипаттамалар оның даңқын күшейтеді.

Жолбарыспен жалғыз айқас

Жыр болмысын айрықша даралайтын ірі эпизод — Қамбардың жолбарыспен жалғыз айқасып, оны жеңуі:

«Қамбар да қайтпай ұмтылып,
Бар қайратын шақырды.
Құйрығынан көтеріп,
Айналдырып басынан,
Лақтырып кеп жіберді,
Қырық қадам жерден асырып,
Мықтылығын ел көрді.»

Назым сыны және әлеуметтік астар

Жырдың мәнді ерекшеліктерінің бірі — Назымның күйеу таңдап жар салған сынағына Қамбардың қатыспауы. Жыршы мұны әртүрлі себеппен түсіндіреді. Қамбар сұлудан тартынуына кедейлігін сылтау етеді:

«Бір жаман келіп малы көп,
Алып кетсе айырып,
Қайғыменен басылар,
Ат басындай жүрегім…»

Бұл тұста «Кедей демесең, одан артық адам жоқ» дейтін хабаршы сөзі Қамбардың кемшілігі ретінде тек кедейлік аталып, адамдық-ерлік сипаты толық мойындалатынын аңғартады. Қамбар үшін жеке бас құрудан гөрі руының, тобының қамы үстем: Назымның ықыласын сезсе де, өз көңілін тежеп, алыстау жүрудің жолын іздейді.

«Осыған көңілім бөлініп,
Ұмытып кетсем жұртымды,
Құдайдың мені ұрғаны.»

Назымның алты ағасы тарапынан өсек-ғайбат, кемсіту сипатындағы сөздер айтылады. Алайда батырдың үлкен мұраты — ел тәуелсіздігі мен қауіпсіздігі — бұл ұсақ кикілжіңдерді көлеңкеде қалдырады.

Жауға қарсы ұмтылыс және жекпе-жек

Қалмақ ханы Назымды зорлықпен алмақ болып келген тұстан бастап оқиға ширайды. Ел ішінде түрлі күйзеліс туып, Ноғайлы билері Қамбарға тарту-таралғымен келіп, сыртқы жаудан қорғауды өтінеді. Қамбар тоғыз күннен кейін баратынын айтады: өзіне қараған тоқсан үйлі қауымын аң-құс атып, азық-түлікпен қамдап кетуді ойлайды.

Әзімбайдың сәлеміне: «Әуелі Алла, екінші — жұрт үшін белді буайын» деуі, әрі Әзімбайдың «ақымақ алты ұлына» өкпелеп, «жаманның ісін қылмайын» деуі батырдың парасаты мен зеректігін танытады.

Туған елге деген сүйіспеншілік қасиетті жеріне ат ойнатқысы келген озбыр топқа тосқауыл болады. Кіндік қаны тамған топырақты бар жан-тәнімен қорғауы — жырдың ең биік моральдық өзектерінің бірі. Сонымен қатар 18 жасар Қамбар қыз баланы діні, ділі, тілі бөлек елге беруді намыс санайды. Үш күн, үш түн шайқасып, ақыры жеңіске жетеді.

Байлар мінезі мен батырдың халықтық сипаты

Жырда қиын-қыстау шақта ғана батырды керек ететін, байлық пен мансапқа мастанған байлардың келеңсіз әрекеті тұтас елді жаудан құтқарған Қамбар ерлігіне қарсы қойылады. Ізгі қасиеттердің жиынтығы халық өкілі — батырдың бойына жинақталып суреттеледі.

Әлеуметтік тұрғыдан өз қызын тең көрмегендіктен, Әзімбай әуелде Қамбарға қызын бергісі келмейді. Дегенмен Аршаханның ақыл-кеңесі арқылы ғана Әзімбай батырға қызын қосуға мәжбүр болады. Ақыры күміс керегелі, алтын уықты сегіз қанат үй тігіліп, қырық күн той жасалады.

Қарақасқа ат және көркемдік тәсілдер

Жырда Қамбардың сенімді серігі — қарақасқа ат бейнесі айрықша көркем кестеленеді:

«Мойның алтын табақтай,
Қамыстай екі құлағың.
Төрт аяғың қазықтай,
Төңкерген кесе тұяғың,
Сұлулығың сүмбідей.»

Тұлпардың ұшқан құстан озатын жүйріктігі, алыс жолға алқынбай жететін төзімі, батыр тілегін тануы, дұшпан пиғылын сезуі, қысылтаяңда тіл бітіп кеңес беруі — эпикалық дәстүрдегі «батыр тұлпары» сипатын толықтырады.

Жауын жеңгендегі ерлік: «Қойға кірді бір бөрі, бөріктіре қырады» деген жолдармен асқақтатыла жеткізіледі; жеңілген жаудың кейпі «қызыл қаны ағып жосылды» деп суреттеледі. Назымның: «Хан сүйекті Қамбар-ау, қара атыңда жал бар-ау» дейтін монологы да батырдың қадір-қасиетін аңғартады.

Қорытынды: жырдың алтын арқауы

Қорыта айтқанда, елді жаудан қорғау идеясы — жырдың алтын арқауы. Қамбар бір сәттік қызыққа алданып, көңіл бөлмейді; ең әуелі өз қауымының жағдайын ойлайды, кедейге көмектесуді парыз санайды. Жыр соңындағы:

«Дүниеге келіп кетті не асыл зат,
Жаманнан дат, жақсыдан қалады хат.
Бір дұға оқыңыздар аруағына,
Қамбардың болып жатсын көңілі шат.»

Демек, елдік пен ерлік рухын асқақтататын Қамбар бейнесі ғасырдан-ғасырға жетіп, әр буынның рухани азығына айнала береді.