Неге сен

Аштық пен мұздағы таңғы аялдама

— Кармен екі күнге де бармайды, — деді Мэйсон.

Ол аузына іркіліп қалған кесек мұзды түкіріп тастады да, байғұс итке мұңая қарап отырды. Сосын иттің табанын ұстап, бақайларының арасына шодырайып қатып қалған мұзды қайтадан тістелеп тазалай бастады.

— Шукумге қарашы: бұл...

Кенет әбден жүдеген ит жоғары қарай атылып, Мэйсонды кеңірдектен ала жаздады. Бишіктің сабымен бастан тиген қатты соққы итті қар бетіне мұрттай ұшырды. Ол жанталаса безектеп қалды да, езуінен сап-сары сілекей тамшылап кетті.

— Айттым ғой, Шукумге қарашы: Шукум мүлт кетпейді. Бәс тігейін, бір апта өтпей-ақ бұл Карменді жарып тастайды.

— Ал мен, — деді Мэйлмют Кид отқа қыздырып отырған нанының бетін аударып, — межелі жерге жеткенше Шукумді өзіміз жеп қоятынымызға бәс тігемін. Бұған сенесің бе, Руфь?

Үндіс әйел қоюын тұндыру үшін кофеге бір кесек мұз тастады да, Мэйлмют Кидке қадаған жанарын күйеуіне бұрды. Одан иттерге қарады, бірақ үндемеді: көз жетіп тұрған ақиқат құптауды қажет етпейтін еді.

Екі аңшы мен бір әйел отқа таяу отырып, азын-аулақ таңғы астарын ішті. Бұл қысқа ғана күндізгі аялдама болғандықтан, жегулі жатқан иттер тамаққа жұтына қарайды.

— Ал мен кезінде әдістемелік қауымның басшысы болдым ғой, әрі жексенбілік мектепте сабақ бергенмін! — деді Мэйсон, өзі де неге айтқанын түсінбей.

Ол бу бұрқыраған башмақтарына қарап отырып қалды. Руфь бір шәшке кофе құйып бергенде ғана серпілді.

— Бізде шайдың молдығына Құдайға шүкір. Мен үйде, Теннесиде шайдың қалай өскенін көрдім. Қазір бір шелпек ыстық жүгері наны үшін не болса да аянбас едім!.. Күйінбе, Руфь. Сәл шыда: ұзамай-ақ ашығудан құтыласың, башмақ киюдің де қажеті болмай қалады.

Осы сөздер айтылғанда әйелдің қабағы жадырай түсті. Ақ нәсілді қожайынына — өмірінде алғаш ұшыратқан, өзін хайуан не жүк артатын мал орнына санамаған тұңғыш еркекке — деген ілтипаттан жанары жарқырап кетті.

Ұзақ жол туралы күлкі мен ащы ақиқат

— Иә, Руфь, — деп жалғастырды күйеуі екеуі ғана түсінетін шартты тілде, — ұзамай-ақ бұл жерден шығамыз. Ақ адамның қайығына отырамыз да, Тұзды Суға тартамыз. Асау су болады: бейнебір су таулары біресе жоғары, біресе төмен атқылап жатқандай. Қаншама жүруге тура келеді оның бетімен! Он ұйқы, жиырма ұйқы, қырық ұйқы...

Мэйсон күндерді саусағымен санай бастады. Сосын үлкен елді мекенді, жаздағы шыбын-шіркейдей қаптаған халықты, он-жиырма қарағай бойындай шошақ лашықтарды суреттеді. Сөз таппай қалғанда Мэйлмют Кидке жалыншты жүзбен қарап, жиырма қарағайды бірінің үстіне бірін шығарса қанша болатынын қолымен тәптіштеп көрсетті.

Мэйлмют Кид мысқылдай жымиды, ал Руфьтің көздері таңырқау мен шаттықтан шарасынан шыға жаздады: ол күйеуі қалжыңдап тұр деп ойлады.

Иттердің таласқан шуы әңгімені бөлді. Оларды ажыратып болғанша, Руфь те шаналарды буып-түйіп үлгерді. Жолға шығуға бәрі дайын еді.

Қозғалыс: қамшының сартылы, әлсіреген жегім

— Тарт, Қасқа! Кәне, жөнел!

Мэйсон бишікті ептілікпен шарт еткізді. Иттер ақырын қыңсылап, сырма қайыстарын кергенде бұрма сырық тірсиіп, қатып қалған шана орнынан жылжыды. Оның соңынан екінші жегіммен Руфь ілесті. Ал қозғалысқа жәрдемдескен Мэйлмют Кид керуеннің ең артында қалды.

— Ал тартыңдар, ақсақтарым! — деп міңгірледі ол ауыр шаналарды қозғауға қайта-қайта әрекеттенген соң.

Ақыры төзімі ақталып, ауырсына қыңсылаған иттер өз бауырластарын қуып жету үшін митыңдай жөнелді. Әңгіме тынды: қиын жол бос сөзді көтермейді.

Тыңнан жол салу: күн сайынғы қиямет

Солтүстіктегі сапар — ауыр да азапты еңбек. Дәл осындай тапталмаған жолдың бір күніне үндемей төзген адам — бақытты адам. Ал тыңнан жол салудан өткен қиямет жоқ шығар.

Тоқыма жалпақ шаңғылар қадам басқан сайын батып кетеді де, аяқ омбы қарға тізеге дейін сүңгиді. Сирақты абайлап суырып, шаңғының беті қардан тазаланып біткенше оны тіп-тік күйде шығарып алмасаң — пәлеге қаласың. Араға жарты ярд салып бір қадам жасайсың, сосын келесі аяқты суырасың.

Аппақ Тыныштық: табиғаттың үкімі

Ымырт жабыла бастаған сәт еді. Аппақ Тыныштықтың мысы басқан жолаушылар үн-түнсіз тыңнан жол салып келеді. Табиғаттың адамды тәубесіне түсіретін тәсілі көп: судың тасуы мен қайтуы, түтіккен боран, жер сілкінісі, найзағай. Бірақ мұның бәрі де Аппақ Тыныштықтың әділдігі алдында бас иетіндей.

Селт еткен сыбдыр естілмейді. Көктің жүзі қақталған мыс табақтай жарқырайды. Үп еткен үн күпірлік секілденеді, адам өз даусынан өзі шошиды. Жым-жырт кеңістікте қыбырлап бара жатқан жан иесі өзін жердің құрты құсатып сезініп, артық-ау деп күнәға батқандай қуыстанады.

Таңғажайып ойлар өз-өзінен туады. Тылсым ғалам өз шешуін іздегендей. Адам ажал аузында тұрғандай үрейленеді: Жаратушының, бүкіл әлемнің алдындағы қорқыныш билейді. Соған қоса дәрменсіз материяның жандалбаса әрекеті оянып, тіршілік үміті тұтанып, мәңгілік ғұмырды армандайды. Осындайда кісі Құдаймен бетпе-бет оңаша қалады.

Апат: мұзды еңіс, құлаған шана, сынған адам

Күн еңкейген тұста өзен арнасы күрт бұрылды. Мэйсон бұрышты төтесімен қиып алу үшін шанасын тар мүйіске бұрды. Бірақ иттер өрге шыға алмады. Руфь пен Мэйлмют Кид артынан итерсе де, шана қайта-қайта төмен сырғи берді.

Соңғы мәрте жандәрмен әрекет жасалды: аштан бұратылған иттер соңғы күштерін салып ышқынды. Әупірімдеп шана жағаға шықты. Алайда көсем ит жегімді оңға қарай жұлқып қалды да, шана Мэйсонның шаңғысына соғылды.

Мәйсон сүрініп жығылды, жетек қайыстарға оратылған бір ит құлады. Шана бәрін ала-мала төменге қарай домалады. Бишік ауада ысылдап, көбінесе құлаған итке тиді.

Мэйсон серігі сөйлеп біткенше шыдады да, сосын ұзын бишікпен кінәлі итті тағы да шықпыртты. Кармен жалбарына қыңсылап қар астына бұғып, бір қырына аунап түсті.

Бұл жолаушылар үшін ең ауыр, ең көңілсіз сәттің бірі еді: ит өлгелі жатыр, екі дос салғыласып тұр. Руфь екеуіне кезек-кезек жалынышты көзбен қарады.

Мэйлмют Кид көзіндегі аянышты білдірмей, еңкейіп сырма жіптерді қиып жіберді. Ешкім тіс жармады. Жегімдер қосарластырылып, асу алынды; шаналар қайтадан жүріп кетті. Кармен артта зорға сүйретіліп келеді.

Құлаған қарағай: бір сәтте келген үкім

Бұлар қалың тал-шілік арасымен келе жатқан. Елу футтай жерде кәрі қарағай сорайып тұрды. Тағдыр ғасырлар бойы серейіп тұрған сол ағаштың күнін дәл осы сәтте бітірмек болғандай.

Мэйсон башмағының босап кеткен бауын байлауға аялдады. Шаналар тоқтады. Иттер де дыбыр етпей қарға жата кетті. Төңірекке қатерлі тыныштық орнады: ақ көрпеге оранған орман ішінде селт еткен қозғалыс жоқ, аяз бен үнсіздік жүректі мұздатады.

Кенет ауа тыныс алғандай болды. Сол мезетте қардың салмағы мен жылдардың ауыртпалығынан иілген алып ағаш өз «міндетін» атқарды. Сытыр еткен дыбысты естіген Мэйсон бір бүйіріне ыршып түспек болды, бірақ бойын тіктеп үлгермеді: гүрс етіп құлаған қарағай иығынан соқты.

Мэйлмют Кид мұндай қауіп пен ажалға талай жолыққан. Ол әйелге нұсқау беріп, өзі көмекке ұмтылды. Үндіс әйел де есінен тана қойған жоқ: қажетсіз көз жасқа салынбады. Кидтің алғашқы сөзі бойынша күйеуінің ауырсынған үнін ести жүріп, сырықты бар салмағымен басып, ағаштың салмағын жеңілдетуге кірісті. Ал Кид қарағайды балтамен шапты.

Болат тоңазыған діңге тиген сайын шың-шың етеді; әр соққы Кидтің ырсылдаған демімен қабат естіледі. Ақырында ол жаңа ғана сап-сау жүрген адамның аянышты қалдығын қар бетіне шығарып жатқызды.

Шананың қайыстары кесілді. Мэйсон аң терісіне оралды да, бұтадан жасалған төсенішке жатқызылды. От жағылды; отынға апатқа себепші сол ағаш бұталды. Жылуды сақтап төменге серпу үшін алаудың үстіне қарабайыр шымылдық тартылды — физиканы табиғаттан үйренгендердің әдісі.

Мэйсон оңбай мертіккен еді: оң жақ қол, сан мен бел омыртқа сынған; аяқ жансыз; іш құрылысының да істен шығуы мүмкін. Тек анда-санда ыңырсығаны ғана оның әлі тірі екенін білдіретін.

Ұзақ түн: сандырақ, сағыныш, қоштасу

Үміт үзіліп, азапты түн созылды. Руфь мұны өз халқына тән табанды қайсарлықпен қарсы алды. Мэйлмют Кидтің күнқақты жүзіне бірнеше әжім қосылғандай болды.

Мэйсон аса қатты қиналмаған секілді: ұшқыр қиялы оны Шығыс Теннесиге, Ұлы Тұман Тауларына, балалық шағына алып кетті. Ол көлге шомылғанын, жанат аулағанын, қарбыз жұлуға барғанын айтып сандырақтады. Руфь үшін бұл түсініксіз дыбыс қана, ал Кид әр сөзді ұқты: мұны «өркениет» деп аталатын нәрседен айырылған адам ғана терең сезінеді.

Таңға қарай әл үстіндегі адам есін жиды. Мэйлмют Кид сыбырын есту үшін аузына еңкейді.

Мэйлмют Кид жалынды:

Сосын Мэйсон даусы әрең естілер сыбырмен тағы бір өтініш айтты:

Ол Руфьті шақыртты. Қоштасқысы келді. Соңында, еңкейіп тұрған досының құлағына:

— Кешір мені... не үшін екенін білесің ғой... Кармен үшін, — деді.

Орманға кеткен Кид және қайтып келгенде көргені

Жылаған әйелді күйеуінің жанында қалдырған Мэйлмют Кид паркасын киіп, шаңғысын тағынып, қаруын алды да, орманға сіңіп кетті. Ол қатал Сібірмен талай тайталасқан, бірақ мұншама күрделі міндетпен алғаш ұшырасуы еді.

Егер салқын ақылмен қарасаң, бұл қарапайым арифметика секілді: үш өмір — бір өліммен бетпе-бет. Бірақ Мэйлмют Кид екі ойлы болды. Мэйсонмен бес жыл бойы тұрақтарда, жол үстінде, аңшылықта, аштық пен су тасқынында иық тіресе жүрді. Байланыстары сонша тығыз еді — ол тіпті бір кездері Руфьтен қызғаныш та сезінетін.

Ол көкке «бір ғана бұлан» деп жалбарынды, бірақ ол мақұлық бұл елден безіп кеткендей. Кешке қарай шаршап-шалдығып, жүрегі зіл тартып, құр қол қайтты.

Иттердің құлақ тұндыра үргені мен Руфьтің шыңғырған даусы оның қадамын жылдамдатты. Тұраққа жүгіріп жеткенде, Кид жағалай қоршап ырылдаған иттерден балтамен қорғанып тұрған үндіс әйелді көрді: иттер тәртіпті бұзып, азық қорына бас салған екен.

Кид мылтығының дүмін іске қосты. Көз алдында ежелгі табиғи сұрыптаудың қатыгез көрінісі жүрді: бірде тиген, бірде тимеген соққы, жалт-жұлт еткен темір, сілекейі шұбырған езулер, жайнаған көздер. Үстемдік үшін адамдар мен хайуандар арпалысты.

Ақыры таяқ жеген иттер оқшау кетіп, жараларын жалап, жұлдыздарға шағынып ұли бастады. Ал кепкен балықтың қоры түгел жойылыпты: алдағы екі жүз мильден аса жолға бар болғаны бес қадақтай ғана ұн қалған.

Қанды таң: иттердің өзара соғысы

Руфь қайтадан күйеуіне келді. Ал бас сүйегі балтамен мылжаланған иттердің бірін мүшелеп жатқан Мэйлмют Кид буы бұрқыраған етті бөлшектеп шапты. Ол етті сенімді жерге жасырып, тері мен ішек-қарынды өлген иттің өз серіктеріне тастады.

Таңертең жаңа машақат басталды: иттер өзара таласты. Тобыр өлгелі жатқан Карменге бас салды. Төпелеген бишіктің соққысы пайда бермеді. Қыңсылап, жерге кенедей жабысып алған иттер Карменнен жалғыз сүйек, бір уыс түк қалмаған кезде ғана тұс-тұсқа безді.

Соңғы дайындық: тіріні сақтап қалу үшін жасалған амал

Мэйлмют Кид Мэйсонның сандырағын тыңдай жүріп іске кірісті. Қарағайлар жақын еді. Ол аңшыларша азық қорын қасқырлар мен иттерден қорғайтын қойма жасауды шапшаң бастады: қатар тұрған екі жас қарағайдың басын төмен иіп, бұғы терісінен жасалған қайыстармен байлап, жерге тартып қойды.

Сосын бишікпен иттерді тыныштандырып, шаналарға жекті де, көлікке Мэйсон оралған теріден басқа бәрін тиеп қойды. Жолдасын қарағай басына қайыспен шандып бекітті. Енді пышақпен бір осып жіберсе жетеді: қарағайлар түзеліп, денені биікке бір-ақ көтереді.

Руфь күйеуінің ақтық сөзін тапжылмай тыңдады. Байғұсты мұндай тәртіпке үйретудің қажеті жоқ еді: ол баяғы қыз кезінен-ақ тайпасының әйелдерімен бірге тірліктің ауырын үндемей көтеруге дағдыланған.

Кид қош айтысар сәтте Руфьтің күйеуінің бетінен сүйгеніне тосқауыл болған жоқ. Бірақ жұбатуға тырыспады: оның халқы мұндай салтты білмейді. Әйелді алдыңғы шанаға апарып, шаңғысын киюге жәрдемдесті.

Руфь сырықты іле-шала іліп алып, иттерге бір сілтеді де, жолға түсті.

От қасында жалғыз қалған Кид

Мэйлмют Кид ес-түссіз жатқан Мэйсонға қайта оралды. Руфь әлдеқашан қара үзіп кетсе де, ол досының ажалының тезірек келуін күтіп, алау жанында ұзақ отырды.

Аппақ үнсіздіктің мұңды ойларымен оңаша қалу оңай емес. Түнек тыныштығында мейірім бар секілді: ол адам жанын жұмбақ жанашырлығымен жылытатындай. Ал мұз құрсанған аспан астындағы мөлдіреген, аяз қарыған Аппақ Тыныштық аямайды.

Бір сағат өтті, екі...