ЖЫНЫС ЕРНЕУЛЕРІ
Әйелдің жыныс мүшелері: жалпы жіктелуі
Әйелдің жыныс мүшелері екі ірі топқа бөлінеді: ішкі және сыртқы мүшелер, сондай-ақ жыныс бездері.
Жыныстық жетілу және гормондардың рөлі
Жыныстық жетілу кезеңінде жыныс бездері гипофиз бөлетін гормондардың әсерінен белсенді өседі. Бұл гормондар жыныс гормондарының бөлінуін реттейді: ер адамдарда — андрогендер (тестостерон), ал әйелдерде — эстрогендер және прогестерон.
Жыныс гормондары жыныс мүшелерінің өсуін қамтамасыз етіп қана қоймай, екіншілік жыныс белгілерінің қалыптасуына ықпал етеді (мысалы, қыз балаларда етеккірдің басталуы).
Сыртқы жыныс мүшелері (Organa genitalia feminina externa)
Әйелдің сыртқы жыныс мүшелеріне қасаға, үлкен және кіші жыныс ернеулері, қынап кіреберісі және деліткі (клитор) жатады.
Қасаға (Pons pubis)
Қасаға жоғарыдан іш аймағынан қасаға жүлгесімен, ал бүйірлерінен сан аймағынан жамбас-сан жүлгесімен бөлінеді.
Үлкен жыныс ернеулері (Labia majora pudendi)
Сопақша пішінді қос тері қатпары. Орташа ұзындығы 7–8 см, ені 2–3 см. Ішкі беттері бір-біріне қараған, түсі қызғылт және шырышты қабыққа ұқсас болады.
Үлкен жыныс ернеулерін қаптайтын тері пигменттелген, құрамында көптеген май және тер бездері болады.
Кіші жыныс ернеулері (Labia minora pudendi)
Ұзынша келген қос жіңішке тері қатпарлары. Олар үлкен жыныс ернеулерінің арасындағы жыныс саңылауында орналасып, қынап кіреберісін шектейді. Кіші жыныс ернеулерінің қырлары жұқа әрі бос болады.
Құрылымы майлы қабатсыз дәнекер тіннен тұрады; құрамында эластикалық талшықтар, бұлшықет жасушалары және веналық өрімдер кездеседі.
Деліткі / клитор (Clitoris)
Деліткі — ер адамның жыныс мүшесіндегі үңгірлі денеге гомологты құрылым. Мұнда жүйке ұштары өте көп.
Деліткі аяқшалары цилиндр тәрізді; олар қасаға симфизінің төменгі бөлігінің астында қосылып, ұзындығы шамамен 2,5–3,5 см болатын деліткі денесін түзеді. Денесі сыртынан ақ қабықпен қапталған, ал деліткі деліткі басымен аяқталады.
Қыздық перде (Hymen)
Қыздық перде — қынап кіреберісінде орналасатын шырышты қабықтың қатпары. Құрылысы мен пішіні жеке ерекшеліктерге байланысты әртүрлі болуы мүмкін.
Ішкі жыныс мүшелері (Organa genitalia feminina interna)
Қынап (Vagina)
Қынап — қалың бұлшықетті, жұп емес қуысты мүше. Ұзындығы шамамен 8–10 см, қабырғасының қалыңдығы орташа 3 мм.
Төменгі бөлігінде несеп-жыныс көкеті арқылы өтеді және туу жолының бір бөлігі болып саналады.
Жатыр (Uterus)
Жатыр — алмұрт тәрізді бұлшықетті мүше; көлемі шамамен ересек адамның жұдырығындай. Ол құрсақ қуысының ортасына жақын, қуықтың артында орналасады.
Жатырдың қабырғасы қалың бұлшықет қабатынан тұрады, ал ішкі беті қан тамырларына бай шырышты қабықпен қапталған. Жатыр қынаппен қалың сақиналы бұлшықет арқылы жалғасады; бұл бөлік жатыр мойны деп аталады.
Цервикальді канал
Цервикальді канал жатыр мойнында орналасып, жатыр қуысын қынаппен байланыстырады. Қалыпты жағдайда ол шырышты қабық бөлетін сұйықтыққа толы болады. Бұл сұйықтықтың құрамы мен тұтқырлығы етеккір циклі фазаларына байланысты өзгеріп отырады және сперматозоидтардың жатырға өту мүмкіндігіне әсер етеді.
Гормондық деңгейдің өзгеруіне байланысты секреттің қасиеттері де ауысады: кей кезеңдерде прогестерон жоғары, ал эстроген төмен болады; циклдің соңына қарай эстроген деңгейі артып, секреттің сипаттамасына ықпал етеді.
Аналық бездің қосалқылары (Epoophoron)
Қалыпты жағдайда ұрықтанған жұмыртқа жасушасы қосалқылар арқылы өтіп, жатырдың қабырғасына бекиді. Одан әрі ұрық жатыр ішінде өсіп-жетіліп, босануға дейін дамуын жалғастырады.
Аналық бездер (Ovarium)
Аналық бездер — жұп мүше. Олар құрсақ қуысының төменгі бөлігінде орналасып, байламдар арқылы бекітіледі. Пішіні бадам жаңғағына ұқсас, ұзындығы шамамен 3 см.
Овуляция кезінде пісіп-жетілген жұмыртқа жасушасы аналық безден бөлініп, қосалқылар арқылы қозғалып, әрі қарай ұрықтану жағдайына байланысты өз жолын жалғастырады.