Махамбет - жорық жырауы

Дерек

Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді, қайталанған тұстар ықшамдалып, мазмұны реттелді.

XIX ғасыр Тарих • Әдебиет

Негізгі деректер

Туған жылы мен жері: 1803 (кей деректе 1804), Ішкі Бөкей ордасы, Нарын құмы өңірі, Бекетай маңы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы).
Қайтыс болған күні: 1846 жылғы 20 қазан, Қараой өңірі (қазіргі Атырау облысы).
Тұлғалық қырлары: Ақын, батыр, күйші-композитор, шешен; 1836–1838 жылдардағы Исатай Тайманов бастаған көтерілістің ұйымдастырушыларының бірі әрі жыршысы.
Руы: Кіші жүз, Байұлы бірлестігі, Беріш руы.

Өмірбаян және қалыптасуы

Махамбет Өтемісұлы (1803/1804–1846) — қазақтың көрнекті ақыны, батыр, күйші-композитор әрі қоғам қайраткері. Ол Ішкі Бөкей ордасының Нарын құмы өңірінде, Бекетай аталатын мекенде дүниеге келген. Кіші жүздегі Байұлы бірлестігінің Беріш руынан шыққан.

Әулет және орта

Атасы Құлмәлі (кей деректе Мәлі, Құлманияз), әкесі Өтеміс өз дәуірінде танылған адамдар болған. Шежіре деректері бұл әулеттен билер мен шешендер шыққанын айтады. Тайсойған құмындағы іргелі ауылдармен байланысты бұл орта Махамбеттің мінез-құлқы мен дүниетанымына ықпал етті.

Білім-білік

Жастайынан сөз өнеріне құмартып, ақындыққа ерте ден қойған. Көзі ашық, көкірегі ояу, заманының ағымын аңғара білген білімдар тұлға ретінде сипатталады. Кей деректерде шағатай, татар, орыс, араб тілдерін жазбаша меңгергені оның хаттарынан байқалатыны айтылады.

Дәстүр сабақтастығы

Махамбет шығармашылық қуатын көшпелі өркениеттің жыраулық дәстүрімен сабақтастырды. Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Жиембет сияқты батыр жыраулардың үлгісі оның өр рухты толғауларынан айқын сезіледі. Әдебиетте оны жорық жырауы, ерлік пен сөзді бір арнаға тоғыстырған батыр-жырау деп бағалау осыдан.

Көтеріліс және күрес жолы

Махамбет Ресей империясының отаршылдық саясаты мен оны жүзеге асырушы хан-сұлтандардың қысымын көзімен көріп, сол дәуірдің әділетсіздігіне қарсы үн қатқан тұлға болды. 1836–1838 жылдары Исатай Тайманов бастаған шаруалар көтерілісінде ол ұйымдастырушы, әрі жалынды жыршы ретінде танылды.

Қудалау және түрме

Жәңгір хан Махамбетті өз ықпалына көндіріп, билікке қарсы өлең айтуын тоқтатпақ болды. Ақын бұйрыққа бағынбаған соң, 1829–1830 жылдары қала бекінісінің түрмесіне қамалғаны айтылады. Кейін бостандыққа шығып, Исатайға қосылды.

Көтерілістен кейін

Қозғалыс жеңіліс тапқан соң, ақын Жем, Жайық, Маңғыстау жақтарын паналап, Хиуаға да өтіп, көтерілісті қайта жандандыруға әрекет жасайды. Алайда бұл ниет жүзеге аспай, қайта ұсталып Орынборға жеткізіледі.

Соңғы жылдар

Тұтқыннан босатылған соң, өмірінің соңғы кезеңін Кіші жүздің батыс бөлігіндегі ел ішінде өткізеді. Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін аға сұлтан болған Баймағамбет Айшуақов тарапынан бақылау күшейіп, ақыры ақын қастандықпен өлтірілді.

Махамбет — қазақ поэзиясында халықты патшалық және хандық билікке қарсы қарулы күреске шақырған алғашқы ірі ақындардың бірі ретінде бағаланады.

Поэзиясы мен идеялық өзегі

Махамбет өлеңдерінің негізгі тақырыбы — теңдік пен бостандық, әділдік үшін күрес, отаршылдық пен қанауға қарсылық. Оның жырлары жігерлі, өр мінезді, әрі философиялық терең пайыммен өріледі.

Билік өкілдерін әшкерелеу

Ақынның «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» сияқты өлеңдері үстем тап өкілдерінің бет-пердесін ашып, өткір мысқыл мен азаматтық үнге құрылған. «Мұнар күн» секілді туындыларында ел басындағы ауыртпалықты күйзеле отырып, ашына айтады.

Исатай бейнесі

Исатай — Махамбет поэзиясындағы басты қаһарман. «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым» секілді жырларда батырдың адамгершілігі, қайсарлығы мен ерлік тұлғасы айқындалады.

Ақынның тарихи орны

Махамбет — ұлт азаттығы үшін күрескен тарихи тұлға. Оның отты өлеңдері халықтың мұңын жоқтап, еркіндік идеясын көркем сөздің қуатымен көпшілік санасына жеткізді. Бұл мұра бүгінгі тәуелсіздік рухымен де сабақтас.

Көшпелі рухтың соңғы жаңғырығы

Зерттеулерде Махамбет бейнесі көшпелілер мәдениетінің қуатты серпінімен астасып сипатталады: жыраулық дәстүрдің ғасырлар бойғы жалынды үні ақыр аяғында Махамбет тұлғасында ерекше түйінделгендей. Осы тұрғыдан ол — дәстүрді сөзбен ғана емес, ерлік ісімен де танытқан батыр-жырау.

Күйшілік мұрасы

Махамбет тек ақын емес, сондай-ақ әйгілі күйші әрі сазгер. Оның күйлері де күрескер рух пен ішкі күйзелісті қатар өрген көркем әлем ретінде қабылданады.

Белгілі күйлері

Өкініш
Қайран Нарын
Жұмыр қылыш
Терезе

Күйлерінің бір бөлігі күйтабақтарға жазылып, кейінгі орындаушылар репертуарына енгені айтылады.

Жариялануы және зерттелуі

Махамбет мұрасы ХХ ғасырдың басынан бастап жүйелі түрде жинақталып, жариялана бастады; кейін бірнеше рет жеке кітап болып басылып, оқулықтар мен антологияларға енді.

Басылымдар

Өлеңдері 1908, 1912, 1925 жылдары Қазан, Орынбор, Ташкент қалаларында жарық көрді.
1939–1989 жылдар аралығында шығармалары бірнеше мәрте жеке кітап болып басылды.

Зерттеулер

Оның өмірі мен шығармашылығы туралы Х. Досмұхамедов, М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, З. Қабдолов, Х. Сүйіншәлиев, С. Қирабаев, Ә. Дербісәлин, Р. Бердібаев, М. Мағауин, Қ. Сыдиықов және басқа да ғалымдар мен қаламгерлер еңбектер жазды.

Түйін

Махамбет мұрасы — поэзия, күй және азаматтық ұстанымның бірлігі. Оның сөзі тарихи құжат ретінде де, көркемдік қуаты жоғары классикалық мұра ретінде де бағаланады.

Қайғылы қаза (1846)

1846 жылғы 20 қазанда Ақжайық өңірінде Махамбет Өтемісұлы қастандықпен өлтірілді. Бұл оқиға халық жадында отаршылдық дәуірдің қасіретті көріністерінің бірі ретінде сақталды.

Қастандықтың ұйымдастырылуы

Деректерде Орынбор қазақтарының батыс бөлігін басқарған сұлтан Баймағамбет Айшуақов патшаға адалдығын көрсету мақсатымен ақынды ұстау не өлтіру жоспарын жасатқан делінеді. Хабарламаларда «тірідей ұстап әкелгенге 1000 сом, басын кесіп әкелгенге 500 сом» сыйақы жарияланғаны айтылады.

Куәлік сипатындағы баяндаулар

Әдеби деректерде (мысалы, Әнуар Әлімжанов еңбегінде) Махамбеттің басын сұлтанға жеткізген сәт суреттеліп, сол жерде Шернияз ақынның да болғаны айтылады. Бұл эпизодтар тарихи оқиғаның халық санасындағы ауыр ізін көрсетеді.

Оқиғадан кейінгі жағдай

Зерттеушілердің жазуынша, қанды оқиғадан соң жендеттер ақынның үйін тонап, жақындарын тұтқындаған. Кей деректе тұтқындалған адамдардың бір ай шамасында ұсталып, кейін босатылғаны баяндалады.

Тарихи иірім

Деректерде 1847 жылғы 27 ақпанда Баймағамбет Айшуақовқа генерал-майор атағы берілгені, сол жылы 30 наурызда қайтыс болғаны айтылады. Ел аузында оның жол үстінде қаза тапқаны және бұл оқиға Махамбет үшін «кек» ретінде түсіндірілетін аңыз-әңгімелер де кездеседі.

Есте қалар өзек

Махамбет Өтемісұлы — еркіндік пен әділдікті жырлаған, елдің намысын оятқан, өнерді күреске айналдырған тарихи тұлға. Оның поэзиясы мен күйі халықтың рухын танытатын асыл мұра болып қала береді.