Бақтыбай сонда

Бақтыбай Жолбарысұлы: Жетісудың сөз зергері

Жетісу өңіріндегі атақты ақындардың бірі — Бақтыбай Жолбарысұлы. Ол 1842 жылы маусым айында дүниеге келген. Бұл әңгіме — бір ақынның тағдыры ғана емес, өнердің адамды қалай қайта тірілтіп, тілі мен тағдырын қалай оятатыны туралы.

Тегі мен заман тынысы

Атасы Аңламастанның Аю, Жолбарыс, Үден атты үш ұлы болған. Жолбарыстан Тәттібай тарайды. Ол дәуірде Талдықорған маңындағы биік таулар мен жыра-сайларда аю, жолбарыс секілді аң-құс өте көп кезігетін. Аңламастан қарияның балаларына осындай қуатты аңдардың атын беруі тегін емес: күш пен айла үстем болған заманда «аюдай айбатты, жолбарыстай қайратты ұл туса» деген арман жатқандай. Алайда сол әулеттен Бақтыбайдай аты алысқа кеткен ақын шығарын ол, әрине, білген жоқ.

Шала туған сәбидің аман қалуы

Тағдырдың ауырлығын Бақтыбайдың нәресте шағынан-ақ көруге болады: ол жеті айлығында шала туған. Атасы Аңламастан оны ескі тымаққа салып, үй керегесіне іліп қойған деседі. Нәресте үш күн бойы аузына нәр алмаған.

Ескі ырым бойынша, анасы Шәуке қайнысы Үденнің тұзақпен ұстап, үйінде бағып отырған бұлбұлын сұрап алып, жас нәрестені соның тілімен «ауыздандырған» екен. Аңыз бен өмір араласқан осы оқиға кейін ақын тағдырының символына айналғандай: тіл мен үн, сөз бен өнер — оның өмірін бастап бергендей әсер қалдырады.

Жетімдік, үнсіздік, қашқындық

Бақтыбай жеті жасында әке-шешесінен бірдей айырылып, нағашысының қолына өтеді. Айтылатын деректер бойынша, жас баланың тілі он жасына дейін шықпаған.

Он екі жасында нағашысының ешкілерін қасқырға алдыртып, қорыққанынан күзгі жауын мен суық түнде өз еліне қарай қашып шығады. Тонаған, үрей қапқан баланың жолы айдаладағы шоғы әлі сөнбеген жер ошаққа түйіседі. Ол аяғын күлге тығып жылынып жатып қалғып кетеді.

Түс және өлеңнің «берілуі»

Сол түні ол түсінде Қабан ақынды көреді. Ел Ескелді, Балпықпен қатар әулие санаған аруақты ақын: «Өлең аласың ба, көген аласың ба?» — деп сұрайды-мыс. Бақтыбай «Өлең аламын» дейді. Қабан аузына түкіріп, жұтып қой деп бұйырады. Бала шаттанып оянады да, сол күннен бастап тілі шығып, айнала дүниеге ақын көзімен қарай бастайды.

Керуенге ілескен жылдар және елге оралу

Елін таппай сенделген бала ұзын қара жолда сауда керуеніне жолығады. Олар — керші өзбектер екен. «Еліңді тауып береміз» деп алдап, өздерімен бірге алып кетеді. Сөйтіп, Бақтыбай шамамен үш жыл өзбектер арасында малайлықта жүреді.

Есі кірген бозбала күншығыс жақта, Қаратал мен Көксу бойында елі бар екенін біліп, бір түнде қашып шығады. Жолда жер өлшеп жүрген орыс инженеріне кездесіп, бір жылдай оның да жұмысын атқарады. Кейін өрістегі жылқыдан бір жүйрік ұстап мініп, «Елім қайдасың?» деп тартып отырады.

Көп қорлық көріп, талайдан сұрастыра жүріп ауылына жеткенде, ағасы Аю ешкі бағып жүр екен. Ешкі соңында жүргенімен, жүрек оты сөнбеген жас Бақтыбай өздігінен домбыра тартуды үйреніп, жиын-тойларда ән айтып, елге таныла бастайды. Өнері оған бақташы тірліктен құтылудың жолын ашады.

Тезек төре алдындағы сынақ

Бақтыбайдың 17 жасында Жетісудың «азуы алты қарыс» билеушісі, халық «хан» атаған, орыс полковнигі, Абылай ханның немересі Тезек төрені арнайы іздеп баруы — оның бойындағы өжет мінез бен ақындық қуатты айқын танытады.

Тезек төре Алман жайлауында ақ шаңқан үйлерін тіккізіп, қараша үйлерден оқшауырақ отырады екен. Өзі шақырмаса, ешкім оның ауылына баса-көктеп бара алмаған. Шақырылғандардың өзі аттарын алысқа байлап, қол қусырып жаяу кірген.

Қолында шағын домбырасы бар жұпыны киімді бозбалаға ешкім назар аудармайды. Ақ Орданың ақылымен, шешендігімен аты шыққан Суан Қожбамбет би Тезек төре­мен әңгіме-дүкен құрып отырғанын байқап, Бақтыбай Ескелді атасының аруағына сиынып, өлең тиегін ағыта жөнеледі:

Тезек төре бала жігіттің бұл тосын қылығын сынағысы келді ме, әлде шынымен ашуланды ма — есік күзеткен жасауылдарына: «Қуып тастаңдар, кетпесе басын алыңдар» деп бұйырады.

Екі жендет келіп қаумалағанда, Бақтыбай: «Мен төрені даттаған жоқпын, мақтадым. Неге “басымды ал” дейді? Менің басымды төре алмайды, Алланың өзі алады», — деп бет қаратпай жауап береді. Бұл сөз үй ішіне естіліп, Тезек төре: «Жарайды, кірсін» дейді.

Ақын кірген бойда домбырасын қағып-қағып жіберіп, өлеңмен сәлем береді. Төрені біраз мадақтаған соң, соңын тіке түйреп өтеді:

Дәнекер туралы сөз және шындықтың салмағы

Балаң жігіттің қуатын сезсе де, Тезек оны тағы сынайды. Қожбамбет бимен екеуіне қымыз құйып отырған, «ақ Дәнекер» атанған сұлу келіншекті иегімен нұсқап: «Бұл сұлуды мен көркіне қызығып, ол менің хандығыма қызығып, тиген күйеуінен тартып алған едім. Мақтай аласың ба?» — дейді. Бақтыбай: «Мақтайын», — деп жауап береді.

Сонда Қожбамбет би: «Ескелді бидің тұқымысың. Кейбір ақын қорыққанынан немесе жағымпаздықтан өтірік мақтайды. Өтірік сөз жүрекке жақпайды: арна жоқ жерден су ақпайды. Шындықты айтсаң, Құдайдың өзі сақтайды», — деген екен.

Үзіндіден аңғарылатын үш қасиет

1987 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Жел қобыз» атты Бақтыбай жинағындағы осы шағын үзінді-ақ көп нәрсені аңғартады:

• Біріншіден, Тезек сынды айбарлы билеушінің алдына баруға жүрек керек.

• Екіншіден, дәл мұндай батылдықпен бетке айтуды кез келген ақын көтере бермейді.

• Үшіншіден, тапқырлық пен бейнелі тіл — үлкен дарынға ғана бұйыратын қасиет.

Бақтыбайда қысқа өлеңдер, жыр-толғаулар көп болғанға ұқсайды. Бәрі толық жиналмаса да, аталмыш кітапта сақталған нұсқалардың өзі-ақ ақынның өткірлігін, «қылпып тұрған пышақтай» қақ жарып айтатын алғырлығын танытады. Дегенмен, Бақтыбай — алдына жан салмаған айтыс ақыны. Бұл — арнайы зерттеуді қажет ететін үлкен тақырып.

Отбасы, соңғы жылдар және бүгінгі белгі

Бақтыбай мен Мәйке тату-тәтті ғұмыр кешіп, Нұрыш атты қыз, Түсіпбек атты ұл сүйеді. Ақын 60 жасында, 1902 жылы сүзек ауруынан қайтыс болады. Мәйке кейінірек, 1932 жылы өмірден өткен.

Мәйке өмірінің соңына дейін, отыз жыл бойы өзі 17 жасында сүйіп қосылған ақынның жырларын насихаттаудан, жас ұрпаққа жаттатудан жалықпаған. Домбырасын да сақтап, ұрпағына аманат етіп қалдырған.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы