ҚАРАПАЙЫМ АМЕБАЛАР
Жалғанаяқтылар класы
Жалғанаяқтылар — көбіне теңізде, тұщы суда, ал кейбір түрлері топырақта және мүк арасында тіршілік ететін біржасушалы жәндіктер. Олардың денесі тұрақты пішінін сақтамайды. Денесін плазманелла деп аталатын қарапайым цитоплазмалық жарғақша қаптайды.
Таралуы
Теңіздер, тұщы су қоймалары, ылғалды топырақ, мүк арасы.
Түр саны
Бұл класқа 11 000-нан астам түр жатады деп есептеледі.
Амебалар: қарапайым амеба
Тұщы суда, әсіресе батпақты жерлердегі мүктер арасында амебалар көбіне жалаңаш амеба және бақалшақты амеба түрінде кездеседі. Амебалардың алуан түрлілігі өте жоғары: теңіздерде диаметрі 0,1 мм-ден 20 см-ге дейін жететін ерекше бақалшақты түрлер де болады. Жалаңаш амебалар, бақалшақты амебалар және теңіз тамыраяқтылары құрылысы мен тіршілік әрекетінде айырмашылықтары болғанымен, негізгі белгілері ортақ болғандықтан жалғанаяқтылар класына біріктіріледі.
Бұл бөлімде тоқтау суларда жиі кездесетін өкіл — қарапайым амебаның тіршілігі мен құрылысы қарастырылады.
Мекені және сыртқы құрылысы
Қарапайым амеба — жалаңаш амебалардың салыстырмалы түрде ірілеу түрі; дене мөлшері шамамен 0,15–0,34 мм. Негізгі мекені — су өсімдіктерінің шіріген жапырақтары және органикалық заттарға бай суқоймалардың түбіндегі тұнба.
Оның денесінде тұрақты пішін болмайды: біржасушалы ағза қоймалжың цитоплазмадан және ядродан тұрады. Өте ұсақ болғандықтан, құрылысы тек микроскоп арқылы анық көрінеді.
Қозғалуы: жалғанаяқтардың түзілуі
Біржасушаның ішіндегі цитоплазма үнемі қозғалыста болады. Осы қозғалыстың нәтижесінде дененің бір бөлігінде томпақ пайда болып, ол біртіндеп созылып жалғанаяққа айналады. Амеба жалғанаяқтары арқылы бір орыннан екінші орынға жайлап жылжиды.
Жалғанаяқтар өсімдік тамырына ұқсас болғандықтан, амеба тәрізді қозғалатын біржасушалыларды кейде тамыраяқтылар деп те атайды. «Амеба» сөзі грек тілінен аударғанда «өзгергіш» деген мағынаны білдіреді: жалғанаяқтар дененің әр жерінен пайда болып, қайта жойылып отыратындықтан, дене пішіні үнемі өзгеріп тұрады.
Қоректенуі
Жалғанаяқтар амебаға тек қозғалу үшін ғана емес, қорегін ұстау үшін де қажет. Амеба ұсақ балдырларды, бактерияларды және басқа да бөлшектерді жалғанаяқтарымен қармайды.
1) Қармау
Қорек денеге тигенде, цитоплазма өсінділері оны екі жағынан орап алады.
2) Қорыту
Асқорыту сөлі бөлініп, қорек орналасқан жерде асқорыту вакуолі түзіледі.
3) Қалдықтарды шығару
Қорытылмаған бөлік дененің кез келген жерінен сыртқа шығарылады, вакуоль жойылады.
Тыныс алуы
Амеба суда еріген оттегіні бүкіл денесі арқылы сіңіріп тыныс алады. Цитоплазмаға енген оттегі қоректік заттарды қарапайым қосылыстарға дейін тотықтырады, ал көмірқышқыл газы суға бөлінеді.
Тотығу нәтижесінде ағзаға қажетті энергия түзіледі. Бұл үдеріс жануға ұқсас болғанымен, айырмашылығы — жылу мен жарық жалын түрінде бөлінбейді.
Зәр шығаруы және зат алмасу
Амебада арнайы зәр шығару мүшесі болмайды. Тіршілік әрекеті барысында цитоплазмада әртүрлі зиянды заттар ериді; олардың бір бөлігі сыртқы ортамен бірге жасушаға да енуі мүмкін. Сол ерітіндіден цитоплазмада жиырылғыш вакуоль деп аталатын көпіршік түзіледі.
Микроскоппен бақылағанда жиырылғыш вакуольдің 1–5 минут сайын бірде үлкейіп, бірде кішірейетіні көрінеді. Ол жиналған артық суды және зиянды ерітіндіні мезгіл-мезгіл сыртқа шығарып, цитоплазманы уланудан қорғайды.
Зат алмасу ұғымы
Ағзадағы заттардың және энергияның өзгеруі, яғни химиялық реакциялардың жиынтығы зат алмасу деп аталады. Зат алмасу тоқтаса, тіршілік те жалғаспайды: қоректік заттар ыдырап энергияға айналады, ал бейорганикалық қосылыстардан жаңа заттар түзіліп, жасушаның қызметі қамтамасыз етіледі.
Көбеюі
Амебалардың көпшілігі жыныссыз жолмен көбейеді. Көбею жасушаның тең екіге бөлінуі арқылы жүреді: алдымен ядро екіге бөлінеді, кейін дене созылып, екі жаққа ажырап, әрқайсысы ядросы бар екі жас амеба түзіледі.
Жаңа жасушалардың бірінде бұрынғы жиырылғыш вакуоль сақталуы мүмкін, ал екіншісінде ол қайтадан жаңадан түзіледі.
Циста түзуі (қолайсыз жағдайға бейімделу)
Қолайсыз жағдай туғанда амеба денесі жұмырланып, сыртын қалың әрі тығыз қабық қаптайды да, қоректенуін тоқтатады. Мұндай қорғаныш қабық циста деп аталады (грекше kystis — «қаптама»).
Цисталанған амеба суқойма суы тартылып қалса да немесе температура күрт өзгерсе де төзімді келеді. Сонымен қатар циста жел арқылы басқа суқоймаларға таралуға мүмкіндік береді.