Сен қандай машинамен келмексің
Қызы мен әйелін екі жақта томсырайып отырған күйінде көргенде, Төлеп оларға кезек қарап, үнсіз тұрып қалды. Түр-келбеті бір-бірінен аумайтын, дөңгелек жүзді, кішірек дөңес мұрынды бұл ана мен баланың бұртиысқан тым-тырыс қалпы—әзір ғана араларынан құйын ұйытқып өткенін аңғартқандай.
— Иә, сендерге не болды? Сүзісетін қошқарларша мойындарыңды ішке тығып алыпсыңдар?
Көк жібек халатқа оранып, капрон шұлықты аяқтарын астына жаншып, семіздеу денесімен диванды басып отырған Гүлбаршын сампылдап сөйлеп кетті:
— Он жыл оқыттым мен мұны. Кимегенін кигіздім, ішпегенін ішкіздім. Ешкімнің баласынан кем қылған жоқпын. Жұрт қатарлы адам болуға, алға талпынуға тиіс еді. Ал енді мынау—кері кетем деп отыр. Өзгенің балаларына қарасаң: бірі инженер, бірі дәрігер болып шығып жатыр. Бұнымен бірге бітіргендердің бірі институтқа, бірі университетке түсуге ұмтылады. Ал бұл болса ойлана-ойлана келіп, бүгін күрек арқалап, жұмысшы болуға бекініпті.
Керістің неден шыққаны Төлепке бірден түсінікті болды: баяғыдан бері от басында, дастарқан үстінде талқыланып келе жатқан Клараның кім болатыны, қайда оқитыны жайы.
Үй ішіндегі дау: арман мен есеп
Көп сөзді жақтырмайтын Төлеп төтесінен сұрады:
— Ол не айтып отыр?
— Өзінен сұра, — деді Гүлбаршын. — Әй, айт мына әкеңе: әлгі қара жұмысшы дайындайтын оқуыңның аты немене еді?
Клараның мінезі тік, бірбеткей. Шешесін бойымен де, ойымен де қуып жетіп, теңесіп алған соң, онымен құрбысындай қатқыл сөйлесіп кетуге үйренген.
— Қара жұмысшы болам ба, кім болам—өз болашағыма өзім жауап беремін. Әйтеуір, сіз сияқты біреуге масыл болмайтыныма көзім жетеді.
Бұл сөз Гүлбаршынға тәніне от түскендей әсер етті.
— Қарашы, мынаның сөзін! Мен масыл, арамтамақ болып тұрмын ба? Ой, ұятсыз! Мен сен сияқты он класс бітірген жоқпын!
— Он класс бітірмегендер еңбек етпесін деп пе?
— Доғар! Салғыласпай! Қарашы, бұның ұялмай менімен салғыласуын! Қара жұмысшы болмаса—одан әрі! Маған десең колхозшы бол! Шошқа бақ!
Клараның таңдауы: мүмкіндікті таразылау
Гүлбаршынның арманы—Клараны қалай да жоғары оқу орнына түсіру. Мал-дүниені сарқып жұмсаса да, осы мақсаты орындалса—дән риза.
Ал Клара әкесі сияқты сақ ойлап, сабырмен топшылайды. Өзгені былай қойғанда, өзіне де әділ: институтқа түсу бұл күнде тым қиындап кеткен. Тәуекелмен барғандардың талайы еңсесі түсіп, жыл сайын қайтып келіп жүр. Клара өзін солардан артықпын деп санамайды.
«Одан да әлім жететін, өзіме қонымды бір мамандықтың тізгінін ұстасам—сол абзал емес пе?»
Кеше ғана газеттен Клара Алматыда әр кәсіп бойынша маман жұмысшылар әзірлейтін бір жылдық техникалық училищелер ашылатынын оқыды. Жатын орын, киім-кешек, тамақ—бәрі қазынадан. Ойланбастан шешімге келмеді: бірнеше күн таразылап барып, осы жолды таңдады. Әлгі шешімін шешесіне айтқанда, Гүлбаршын бауырына басудың орнына тулап қоя берді.
Төлеп бір-ақ ауыз сөз айтты:
— Барғысы келсе, барсын.
Гүлбаршын одан сайын сұрланып, күйеуінің бетіне шатынай қарады:
— Ана иттің ұлы Байқотан түсіп оқып жатқан институттың біріне түсіруге шамаң келмей ме?
— Қашан мен қабылдау комиссиясының төрағасы болам. Сонда түсірем.
Гүлбаршын сөзін үдетті: Алматыда жолдас-жоралары көп, «бірі болмаса бірі» қол ұшын береді. Оның ұғымында адал жолмен оқуға түсіп жатқан ешкім жоқ: бәрі де тамыр-таныстықпен, сүйемелдеумен өтеді. Төлеп қолын бір-ақ сілтеді:
— Қысыр сөзді қайтесің. Әкел тамағыңды.
Тағы бір бұрылыс: қызмет, көшу, үнсіз жеңіс
Тамақтан соң Төлеп темекі шегіп отырып:
— Мен колхозға қызметке баратын болдым, — деді.
Гүлбаршын селк ете қалды. Аудан белсенділерінің бір тобын колхоздарға жібергелі жатыр деген сөзді естіп жүрген.
— Шын айтасың ба?
— Көшудің қамын істей бер, — деді Төлеп.
Гүлбаршын қолындағы шай кесесін тарс еткізіп қойды.
— Жақсы болыпты. Бар. Дұрыс жолға енді түстің. Құлдыра! Сен де кері кет. Сенімен қатар қызмет істегендердің алды бүгін Алматыда, ЦК-да отыр. Ал сенің маңдайыңа енді райкомның бөлім бастықтығы да сыймағаны ғой. Сол керек!
Осы кезде алты жасар Ермек жіпке байланған ойыншық машинасын сүйретіп, сыртқа шығып бара жатып: «Дөт-де-дөт! Дет! Дө-дөт!» — деп дабырлады. Гүлбаршын оған да дүрсе қоя берді:
— Таста, салдырлатпай! Қолы-басың сатпақ-сатпақ болып, тағы да келмексің ғой. Түк таппағандай, мынау да кешке дейін шофер болып ойнайды... Нәсілі жасық неме...
Екі айдан кейін: күзгі тыныштық және жалғыздық
Арада екі айдай уақыт өтті. Күз келді. Күн бұлыңғыр, сәске түс шамасы. Дағарадай кең бөлменің бір бұрышындағы төсекте Гүлбаршын әлі тұрмай жатыр. Оянғалы қашан, бірақ тұрар ниеті жоқ.
Үйдің іші босап қалды
Соңғы уақытта бұл отбасында елеулі өзгеріс болды: Клара өзі қалаған оқуға—техникалық училищеге кетіп тынды. Кеткеніне айға жуықтаса да, хат жазбай, тым-тырыс.
Төлеп те үйде емес. Осыдан отыз шақырым жердегі Коминтерн колхозында парторг болып істеп жүр. Бұрыннан жұмысбасты еді, енді тіпті анда-санда бір соғып кетеді. Келген сайын көшу жайын айтады. Ал Гүлбаршын табандап алған:
— Көшпеймін. Колхоздың ішіне барып, жырғамай-ақ қойдым! Ұнаса, өстіп өзің салт жүре бер!
Осыдан екі-үш күн бұрын келгенде де осыны айтқан. Төлеп дауласпайды: «Жарайды. Өз еркің» дейді де қояды.
Қаршадай Ермек әкесінен қалғысы келмейді. Өткен жолы да шешесіне көнбей, Төлептің машинасынан түспей отырып алып, бірге кеткен.
Үш бөлмелі оңаша үйде Гүлбаршын енді жападан-жалғыз. Бұрын дағдыланбаған тым-тыныштық, мелшиген көңілсіздік күн сайын еңсесін басады. «Жұртта қалған күшіктей жалғыз қалу—өмір ме өзі?» деген ойлар соңғы күндері оны жібіте бастаған.
Менмендік пен мұқтаждықтың арпалысы
Оңашада «көшсек қой» деп табанын босатқанмен, Төлеппен бетпе-бет келгенде әйелдік өзімшілдігі қайта көтеріліп кетеді. Ақылға да, сабырлы сөзге де көнбейді.
Өткен жолы Төлепке «Машина әкел, көшеміз» деуі керек еді. Айтайын деп дайындап қойған сол сөздің орнына тағы да «көшпеймін» деді. Төлеп бұрынғы әдетімен қолқаламады: «Өз еркің» деп бұрылып кетті.
Енді Гүлбаршын бір күн де шыдай алмайтындай. Бірақ өзі телефон соғып, «жеңілгенін» мойындауға менмендігі жібермейді. Ал Төлептің өзі қашан келетінін болжау мүмкін емес: жұмысы көбейсе, жарты айлап келмей қояды.
Хат: үнсіздікті бұзған жылы хабар
Гүлбаршын осылайша тұйыққа тіреліп жатқанда, сыртқы есік сықыр етіп ашылды. Үйге көрші Қойшыбайдың кішкентай баласы Асқаржан кірді:
— Тәте, сізге хат бар.
Гүлбаршын төсектен қалай атып тұрғанын өзі де аңғармады. Хатты ала сала, баладан именіп, көрпенің шетімен кеудесін қымтады:
— Рақмет, шырағым.
Бала шығып кетті. Хат Кларадан екен. Гүлбаршынның өзегінен ыстық сезім жүгіріп өтті.
«Қымбатты мама, папа!.. Оқуға қабылданып, жатақханаға орналастым. Амандық болса, бір жылдан кейін құрылыс десятнигі болып ауылға жетіп барамын...»
Гүлбаршын хатты оқып отырып, өзі де білмей сыбырлап қояды: — Кім болсаң да бол, алтыным...
Телефон: ашудың астындағы сағыныш
Ол тез-тез тұрып, киіне де алмай жатып, Коминтерн колхозына телефон шала бастады:
— Алло! Маған Дүйсеновті... Әй, мен ғой. Мен—Гүлбаршынмын. Немене, басың мәңгіріп, мұрныңнан су ағып отыр ма? Кларадан хат келді. Оқуға түсіпті. Соны айтайын деп едім.
— Сонан соң... Ермек қайда? Ол плащын да кимей кетіпті. Жауында қайтып жүр ме? Суық тиіп қалмасын. Сен оны анда-мұнда сүйрелеп, ауыртып алма.
— Сонан соң... Әй, келмейсің бе? Кларажанның хатын оқымайсың ба? Соны оқысын деп, телефон соғып тұрмын. Кел, қашан келесің?
— Әй, сонан соң... Сен қандай машинамен келмексің? Бәрібір емес, әлгі үлкен машинаңмен кел. Жүк тиейтін адамдарыңды ала кел. Қайтер екен десем, өзіңнің жайың тым жарасып барады ғой. Бір басыма жылы орынды таптым деп жүрмісің? Қоярмын мен сені сайрандатып!
Түйін
Бұл үйдегі тартыс—тек оқу таңдауы емес: ата-ана үміті, бедел, «ел не дейді» деген салмақ пен баланың өз жолын табуға ұмтылысы.
Клара
Арманды құр қиялға айырбастамай, шамасын дәл өлшеп, қолынан келетін кәсіпке бел буады.
Гүлбаршын
Ашудың астынан сағыныш, жалғыздықтан туған әлсіздік көрінеді: хат келген сәтте қаталдықтың қабығы сөгіледі.