КАСПИЙ ТЕҢІЗІ
Каспий теңізі туралы
Каспий теңізі (атауы ежелгі каспи тайпаларының атауынан шыққан) — Қазақстан, Түрікменстан, Иран, Әзербайжан және Ресей аумағында орналасқан тұйық теңіз. Аумағы, көлемі, қалыптасу тарихы және физикалық-географиялық сипатына қарай ол теңіздер қатарына жатады.
Тарихи атаулар
Ежелгі деректерде Каспийдің 72-ге жуық атауы кездеседі. Солардың ішінде кең тарағандары: Чиркан, Хвалын, Хазар және т.б.
Географиялық орны және деңгей режимі
Каспий теңізі Еуразия құрлығының ішкі шөлейт және шөл аймақтарында орналасқан және дүниежүзілік мұхит деңгейінен төмен жатыр. Айдын суының деңгейі оның су жинайтын алабының ылғалдануына байланысты өзгеріп отырады.
Ұзақ мерзімді ырғақ
Деңгей ауытқуы шамамен 500 жылдық цикл түрінде байқалады.
Көтерілу және төмендеу
Әрбір 250–260 жыл аралығында теңіз деңгейі бірде көтеріліп, бірде төмендеп отырған.
Осы құбылмалылыққа байланысты теңіздің жазық солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерінде қоныстану тұрақты бола бермеген.
Өлшемдері және морфометриялық сипаттамалары
Жалпы өлшемдер
- Солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — шамамен 1200 км.
- Орташа ені — шамамен 320 км.
- Жағалау сызығының ұзындығы — шамамен 7000 км.
Аудан, көлем, тереңдік
- Теңіз деңгейі шамамен −28 м болған жағдайда ауданы — 376 мың км².
- Көлемі — 78 мың км³.
- Ең терең жері — 1025 м.
Шығанақтар, аралдар және өзендер
Ірі шығанақтары
Солтүстігінде
Кизляр, Комсомол.
Шығысында
Маңғыстау, Кендірлі, Қазақ, Қарабұғазкөл, Түрікменбашы.
Батысында
Аграхан, Баку (Бакы) қойнауы.
Оңтүстігінде
Таяз лагуналар көп.
Аралдары
Теңізде 50-ге жуық арал бар. Олардың жалпы ауданы шамамен 350 км². Ірілері: Құлалы, Тюлен, Шешен, Артем, Жылыой, Булла.
Өзендер құятын бағыттар
- Солтүстіктен: Терек, Еділ, Жайық, Жем (Ембі).
- Батыстан: Сулак, Самур, Кура.
- Оңтүстіктен: Горган, Сераз, Сефидруд.
Шығыс жағалауында тұрақты ағынды өзендер жоқ.
Жағалау типтері және табиғи қалыптасу ерекшеліктері
Солтүстік жағалауы — ойпатты, жазық. Мұнда теңіз суының шалқып-шағынуының әсерінен кең көлемді қайраң қалыптасқан.
Ірі өзен сағаларында — әсіресе Еділ, Жайық, Терек атырауларында — жағалау сызығының ұлғаюы байқалады.
Батысы мен шығысы (соның ішінде Маңғыстау өңірі) — көбіне жарқабақты. Батыс жағалаудың жекелеген бөліктері, Қарабұғазкөл қайрандары және Түрікменбашы түбегінен оңтүстікке қарай аумақтарда аккумулятивті жағалау типі басым.
Аймақтарға бөлінуі
Түбінің бедері мен гидрологиялық ерекшеліктеріне қарай Каспий теңізі үш бөлікке бөлінеді: Солтүстік Каспий, Орталық Каспий және Оңтүстік Каспий.
Солтүстік Каспий
Кең қайраңдар мен атыраулық жағалаулар басым.
Орталық Каспий
Жағалау типтері алмасып, тереңдік арта түседі.
Оңтүстік Каспий
Терең аймақтар мен таяз лагуналар жиі кездеседі.