Машка мен гүлзар
Машка және жаңа жол
Орманға жақын жердегі кішкентай гаражда Машка есімді ақ көлік тұратын. Сондықтан ол орманға жиі барып, әдетте гараждан бұлаққа апаратын соқпақпен серуендейтін.
Жаңбыр көп жауып, ой-шұқыры көбейген соқпақ кең болса да өте ыңғайсыз еді. Кейде шұңқырлар суға толып қалғанда, Машка қанша тырысса да, баяу жүріп өтіп үлгермей, батпаққа былғанып қалатын. Қаласа да, қаламаса да, үйіне батпақ басқан дөңгелектерін әрең сүйреп жететін.
Көктем келіп, шалшықтардың бәрі кеуіп үлгерген бір күні Машка соқпақтың ой-шұқырын аңдап басып келе жатты. Кенет алдынан бұрын-соңды көрмеген ірі көліктерді байқап қалды: жүк көліктері, тракторлар, экскаваторлар, үлкен жүк тасығыштар, тіпті алдында алып білігі бар жол тегістегіш те жүр.
Бәрі дарылдап, гуілдеп, будақтатып түтін шығарып, қызу іске кірісіп кетіпті. Тіпті бір жүк көлігі байқамай, кішкентай Машканы үлкен арыққа құлата жаздады.
«Мұнда не болып жатыр?»
— Кешіріңіз, — деді Машка жүк көлігіне. — Мұнда не істеп жатқандарыңызды айта аласыз ба?
— Жұмыс істеп жатырмыз, — деді жүк көлігі.
— Қандай жұмыс?
— Жол салып жатырмыз.
— Бірақ мұнда жол бар ғой…
Жүк көлігі жауап беріп үлгерместен, қайтадан жұмысқа асығып кетті.
Котькамен танысу
Машка шетте тұрды: жолмен ірі көліктер ары-бері тасып жүр. Сол сәтте ол сары жолақтары бар көк тракторды көріп қалды. Трактор көңілді, ожауымен ала допты тербетіп тұр екен. Ол Машканы байқап:
— Сәлем! Қане бері кел, бірге ойнайық! — деп айқайлады.
— Сәлем. Сенің атың кім?
— Котька.
— Ал мен Машкамын. Котька, мұнда не болып жатқанын білесің бе?
— Әрине! Мұнда жаңа жол салады. Анау ең үлкен экскаватор — менің әкем. Ол мені осында ертіп әкелді. Бірақ өзі жұмыс істеуі керек, сондықтан жалғыз ойнап жүрмін.
Жол қалай салынады?
Котька Машканы кішкентай төбешіктің үстіне ертіп шықты. Екеуі көк шөпке жайғасып, жұмысты тамашалай бастады.
— Әуелі тракторлар ескі жолды тегістейді, — деді Котька. — Олар ожауларымен жолдағы тастарды алып, орнын құммен толтырады.
Үш трактор жүк көлігі алып келген құмды жол бойына төгіп, көп ұзамай барлық шұңқырды көміп тастады. Жол теп-тегіс болып шыға келді.
— Енді не істейді? — деп сұрады Машка. — Жол онсыз да тегіс болды ғой.
— Бұл тек басы ғана.
Көп ұзамай үлкен жүк тасығыш жолдың шетіне бір тіркеме шағыл тасты төгіп кетті. Тракторлар оны жол бойына таратып төге бастады. Шағыл тас құм сияқты жеңіл емес, салмақты еді, бірақ біраздан соң бүкіл жолға тас төселді.
— Міне, керемет! Енді осылай қала берсе болады, — деп қуанды Машка.
— Әлі бұдан да жақсы болады, — деді Котька маңғаздана. — Қарашы, кімдер келе жатыр!
Үш жүк көлігі жолдың қақ ортасына қап-қара, қою қорытпаны төге салды.
— Ойбай, мынау не? Батпақ па?
— Бұл асфальт.
— Ол не үшін керек?
— Жол мықты, тегіс және түзу болуы үшін. Асфальт төселген жерде шұңқыр болмайды.
Тракторлар асфальтты таратып, артынан жол тегістегіш көлік ауыр білігімен баяу жүріп нығыздап шықты. Көп ұзамай жолдың өн бойы қап-қара асфальтпен жабылды. Ол буы бұрқырап, асықпай кебе бастады да, қою қара түсі сүр реңкке ауысты.
Нәтиже
- Жол теп-тегіс әрі мықты болды.
- Енді шалшық су тұрмайды.
- Машка бұлаққа тез жетеді, тіпті сіркіреп жаңбыр жауса да дөңгелектері құрғақ қалады.
Кеш бата Котьканы әкесі алып кетті. Котька ертең де келіп, Машкамен бұлақ басына бірге баратынын айтты. Жүк көліктері мен тракторлар да жаңа, тегіс жолмен үйлеріне тарасты.
Ал Машка болса, бұлаққа дейін енді қанша жеңіл жететінін ойлап, іштей шаттанып қайтты.
Машка мен гүлзар
Бір күні таңертең Машка досы Олежканың темір күрекпен жер қазып жатқанын көрді.
— Сәлем, Олежка! Құммен ойнағың келіп пе еді? Құм ана жақта, ойын алаңында ғой, — деп дауыстады Машка.
— Маған құмның керегі жоқ, — деді Олежка маңғаздана. — Мен гүлзар жасап жатырмын.
— Гүлзар деген не?
— Гүл отырғызатын жер.
Машка айналасына қарап таңырқай кетті:
— Бірақ мұнда гүл көп қой. Мына жерде өгейшөп бар. Жақында бақбақ гүлдейді. Одан кейін түймедақ…
— Ал мен мұнда нәркесгүл отырғызамын. Ол өте әдемі. Өздігінен өспейді.
Олежка жерді қазып, шаршаған соң тоқтады. Сосын гүлзардың шетін жұмыр тастармен қоршап шықты.
Күтімнің кішкентай жоспары
— Гүлдер қайда? — деп сұрады Машка.
— Гүл бірден өспейді. Сен мына су құйғышты ал да, су әкеліп бер, — деді Олежка.
Машка ыдысын тез толтырып, су әкелді. Олежка суды құйып, қалтасынан бүктелген кішкентай қағазды шығарды.
— Оның ішінде не бар?
— Ұрықтар.
— Ой, қандай кішкентай! Осыдан шынымен гүл өсе ме?
— Өскенде көресің. Ең әдемі гүл шығады.
Олежка ұрықты топыраққа сеуіп, бетін тырмамен жауып, гүлзарды тегістеп қойды.
Енді олар күн сайын таңертең гүлзарға қарап, «өсіп жатыр ма?» деп күтіп отыратын болды. Бір аптадан кейін ғана жер бетінен кіп-кішкентай, жап-жасыл өркен қылтия шықты. Ол сондай нәзік еді.
Келесі күні өркен өсіп, үшінші күні әр сабақтан екі жіңішке жапырақша көрінді.
— Енді көп ұзамай гүл ашады! — деп қуанды Машка.
Күн сайын сабақтары бойлап, жапырақтары үлкейе берді. Машка су тасиды, Олежка оны гүлге құяды.
Бір күні Машка қуаныштан айқайлап жіберді:
— Олежка, қарашы! Гүлдің қауызы!
Бір сабақта томпиған бүршік пайда болыпты. Ертеңінде олардың саны үшеу болды, кейін жетіге жетті, ал тағы бірнеше күнде сабақтың өн бойы бүршікке толды.
— Неге бұлай ұзақ күттіреді екен? — деп күрсінді Машка.
— Есесіне, біздің гүліміз бір ай бойы жайқалып тұрады, — деді Олежка жұбатып.
Расымен де, бір таңғы шапақпен бірге бір бүршік ашылып, ішінен нәзік күлтелер көрінді де, сары нәркесгүл жайнап шыға келді. Сол сәтте-ақ екі ара осы гүлге таласа қалды.
Ол күні тағы бір гүл ашты. Ал келесі күні гүлзардың іші нәркесгүлге толып, жайнап тұрды. Екеуі гүлдерін абайлап суарып, қуаныштан гүлзарды айналып, билеп те жіберді.
Машка мен Фольксваген
Бір күні таңертең Машка атасы Фольксвагеннің халін сұрап бармақ болды. Атасы Машканың гаражынан алыс емес жердегі үлкен гаражда тұратын. Машка жаңа асфальт жолмен атасына жеткенше шаршап та қалды.
Атасы Машканы қуана қарсы алды: дастархан жайып, ыстық шай құйып, алдына таңқурай тосабын қойды. Машка соңғы жаңалықтарын айтып берді: гүлзар туралы да, жаңа жол туралы да.
Алғашқы көліктер қандай болған?
— Ата, айтыңызшы, мен дүниеге келмей тұрып қандай көліктер болған? — деп сұрады Машка.
— Е, қарағым, ең алғашқы көліктер бумен жүретін. Үстінде су құятын үлкен қазандығы болатын. Астына от жағатын пеш орнататын: су қайнап, бу шығады, ал бу қозғалтқышты қозғайды. Бірақ ондай көліктер өте баяу жүретін.
— Онымен қанша адамды таситын?
— Жүргізуші мен бір жолаушы ғана.
— Сосын ше?
— Кейін жанармайлы қозғалтқыш ойлап табылды. Оны іштен жану қозғалтқышы дейді: жанармай жанады, мотордағы бөлшектер қозғалып, дөңгелектер айналады.
— Мен де солай жүремін бе?
— Сен де, мен де — бәріміз солай жүреміз, — деді атасы. — Бірақ алғашқы моторлар әлсіз болды. Дөңгелектері де өзгеше: ағаштан жасалған, шинасы жоқ.
— Мәссаған, онда қатты тарсылдаған шығар!
— Иә, жолаушылар селкілдеп, әбігерге түсетін.
Атасы әрі қарай да баяндады: кейін шиналар пайда болды, сынбайтын әйнек жасалды, қауіпсіздік күшейді. Бұрын әйнек кәдімгі терезе әйнегіндей сынғыш еді, апат кезінде көп зиян келтіретін.
— Қауіпсіздік белдігі содан керек екен ғой! — деп түсінді Машка. — Ал апатта қатты соққы алмау үшін үрлемелі жастықша да болады.
— Иә. Сен әлі кішкентайсың, сондықтан сенде белдік жоқ. Ал мен кәрімін, сондықтан үрлемелі жастықшам да жоқ, — деп күліп қойды Фольксваген ата.
Машка шайын тез ішіп, атасымен қоштасып, мотор, шина, қауіпсіздік туралы жаңалықтарын Олежкаға жеткізу үшін асығып кетті.
Машка айлақта
Бір күні Машка Олежкамен бірге айлаққа келді.
— Қарашы, қандай үлкен кеме! Тура үй сияқты: көп қабатты, терезесі де көп. Тіпті үстінде адамдар жүр. Бұл қандай кеме? — деп қуанды Машка.
— Бұл теплоход, жолаушылар кемесі, — деді Олежка маңғаздана. — Оның ішінде каюталар, хауыз, кітапхана, емхана, тіпті мейрамхана да болады. Кеме теңізде, мұхитта жүзеді. Алды сүйір, денесі ұзын әрі түзу — жылдамдық алу үшін.
Машка тағы бір кемені нұсқады:
— Ана жақта бір кеме кең әрі аласа екен. Үстінде бөренелер жатыр.
— Бұл ағаш таситын кеме. Ауыр жүкпен аударылып кетпес үшін кең әрі аласа етіп жасайды.
Олар жағалау бойымен жүріп, әр кемені тамашалады. Күн ашық, жылы еді.
Кемелердің түрлері
- Жүк кемесі: трюмы үлкен, үстінде жүкті тиеуге арналған кран болады.
- Танкер: үлкен цистернамен мұнай мен жанармай тасиды.
- Сүйреуші (буксир): қуатты моторымен үлкен кемелерді айлаққа сүйреп әкеледі.
- Мұзжарғыш: солтүстікте басқа кемелерге жол ашып, мұзды жарады.
- Балық аулайтын траулер: үлкен торлармен балық ұстайды.
Арман
Машка жағалаудың шетінде кішкентай моторлы қайықтың өзінен әлдеқайда үлкен кемені сүйреп жүргенін көріп:
— Не деген күшті! Егер мен кеме болсам, сүйреуші болар едім, — деп армандады.
Олежка күліп:
— Сен кішкентай көліксің. Қалайша кеме боласың? — деді.
Сол күні олар әбден шаршаса да, уақыттарын қызық өткізіп, ақыры шомылуға бет алды.
Машка адасып қалды
Бір күні Машка адасып қалды. Таңертең ол Олежкамен бірге өзен басына серуендеуге барған. Екеуі ұзақ ойнады: бұлақ жағалай жүгірді, суды шашты, бақа ұстады. Әбден шаршаған соң алаңқайда демалып отырды.
Сол кезде Машка кенет:
— Олежка, қарашы, ана жерде көпір бар екен, — деді.
— Расымен де! Бұрын мұнда көпір барын білмеппін, — деп таңғалды Олежка.
— Көпірге барайықшы!
Олежка келісті, бірақ бір шарт қойды:
— Жақындап көреміз ғана. Арғы бетке өтпейміз.
Көпір өте тар әрі төмен салбырап тұрған: суға тиер-тимес. Өзеннің бұл тұсы кең, көпір орманға дейін созылып жатыр. Үстінде шегіртке шырылдайды, астында бақа секіреді.
Қырсықтықтың салдары
— Қандай керемет! Келесі жағалауға шығайық, — деді Машка.
— Олай етпегеніміз дұрыс. Ол жақта бұрын болған жоқпыз. Ең дұрысы, Фольксваген атаңды ертіп алайық, — деді Олежка сақтықпен.
Бірақ Машка көнбеді:
— Әуелі атама барып, қайта келсек, кеш батып кетеді. Өзіміз ғана барып, аздап ойнаймыз да тез қайтамыз.
— Біз үйден алыстап кетеміз ғой. Апам мені іздеп қалады. Түскі асқа келемін деп уәде бергенмін, — деді Олежка.
— Түске дейін үлгереміз. Ешкім де білмейді.
— Жоқ, Машка, болмайды. Үлкендерден ұрыс естиміз.
— Ешкім білмесе, қалай ұрсады? — деп Машка айтқанынан қайтпады.
Сөйтіп Машка көпірге шықты. Көпірдің тым тарлығы Олежканы қорқытып, ол артынан бірден еруге батылы жетпеді. Машка арғы жағалауға жеткен сәтте-ақ көпір шытынап барып сынып кетті. Екеуі екі жағалауда қалды.
— Олежка! Енді мен не істеймін? Тез құтқар! — деп айқайлады Машка.
— Көпір сынып кетті ғой! Саған жете алмаймын! — деп Олежка дауыстады. Ол қатты қорқып кетті: Машка бөтен жағалауда жалғыз қалды.
— Онда атамды шақырып кел! Ол бірдеңе ойлап табады!
— Атаң алыс тұрады… Онан да апамды шақырайын.
— Жо-жоқ! Сонда бізге орманға келуге мүлде рұқсат бермейді!
Ақыры Машка:
— Мен өзенді жағалап төмен түсіп, орманға кірген жерден шығып көрейін, — деді.
Машка моторын оталдырып, төмен қарай жүріп кетті. Олежка оның қырсықтығына ренжіп, бәрін апасына айту үшін үйіне кетті: мүмкін, апасы бір амал табар.
Ал Машка болса, орман сүрлеуімен жан-жағына қарамай жүре берді. Өзін өзен бойымен кетіп бара жатырмын деп ойлаған. Бірақ бір кезде тоқтап, еш жерден су көрмеген соң шошып қалды: айналасы қалың ағаш, шырша мен көктерек қана. Қайың да жоқ.
Машка қатты қорықты: ол адасып қалды. Біраз жылап алды, көз жасын алдыңғы әйнегіне шашыратып та жіберді. Сосын өзін қолға алып, не істеу керегін ойлады.
«Орманда қасқыр бар шығар… Олар дөңгелегімнің желін шығарып, моторымды шашып тастар», — деп үрейленді. Бірақ айналасында қасқыр көрінбеді, тек құстардың дауысы ғана естіледі.
Сол сәтте жаңбыр сіркіреп жауа бастады. Дәл сол кезде Машкаға дұрыс ой келді: келген жолымен кері қайту керек. Ол ұзақ жүрді. Ақыры алыстан судың сылдырын естіп, қуаныштан жылдамдығын арттырды.
Көп ұзамай көпір тұрған жағалауға да жетті. Сол жерде тоқтап, тапжылмай Олежканы күтті.
Біраздан соң Машка алыстан Фольксваген атасын көрді: ол Олежка мен оның анасын ертіп келіпті. Атасы үлкен үрлемелі қайықты үрлеп, Машка тұрған жаққа жүзіп өтті.
Машка ұрсады деп қатты қорыққан. Бірақ атасы жай ғана:
— Өз қырсықтығыңнан сабақ алған шығарсың. Қане, тез отыр. Олежканың апасы бізді бәліш пісіріп, шайға шақырды.
Машка өмірінде мұндай қуанышты сезінбеген шығар: ол атасын құшақтап, қатты қысты.