Бет бітімі ұсақ, қолдары әйелдің қолы тәрізді кішкентай
Соғыс уақытының мектебі
Бұл — соғыс жылдары. Сүмбе деген жерде жетіжылдық мектепте мұғаліммін. Ер мұғалімдер аз: үшеу-төртеу ғана. Қалғаны — әйел мұғалімдер.
Әбеке
Ішімізде жасы қырықтан асқан, Әбдібай деген мұғалім бар. Географиядан сабақ береді. Басқамызға қарағанда ересек, ақсақалымыз болғандықтан, біз оны сыйлап, Әбеке деп атаймыз.
Әбекең — шаршы денелі, әлжуаз, сары кісі. Бет бітімі ұсақ, қолдары әйелдің қолындай кішкентай. Біреумен амандасса, қолын ала жүгіретін әдеті бар: сөлбіреген ұзын жеңінің ішінен саусақтарының ұшын әрең тауып ұстасаңыз, ап-арық, жіңішке саусақтары шүршиіп, уысыңызға жұғып болмай қалады.
Жазы-қысы бірдей Әбекең шала туған баладай дімкестеніп, жанын күйттеп, қалың киініп жүреді. Әсіресе қыстыгүні үйіндегі бар киімді үстіне қабаттап киіп алады.
Мектептің уақыты: бір қабырға сағат
Әбекеңнің өзге мұғалімдерден бір артықшылығы бар: оның жеке сағаты бар. Әбекеңнен басқа бірде-бір мұғалімде сағат жоқ.
Қабырға сағаттың «мінезі»
Мектепте бір сағат бар — арзанқол қабырға сағат. Мұғалімдер бөлмесінің төр қабырғасында ілулі тұрады. Бірақ мінезі түсініксіз: кейде сақылдап жүріп тұрады да, кейде мелшиіп тоқтап қалады.
Тоқтап қалса, оған «жүр» деп тізбек болып, мұғалімдер істемеген айла қалмайды: шаңға толған ішкі механизмін тазартады, табылса машина майымен майлайды, табылмаса шамның ішіндегі керосиннен құяды. Оған да жүрмесе, тасына тас қосып байлайды. Ол да «палық» етсе, сыртқы есікке салынатын үлкен қара құлыпты қоса таңып тіркейді. Әйтеуір, қалай да жүрмей қоймайтындай етеді.
Өйткені бұл сағаттың тоқтауы — бүкіл оқудың тоқтауымен бірдей. Кезекші әйел сабаққа кіруге, сабақтан шығуға қоңырауды соған қарап соғады ғой.
Бірақ әлгі антұрған жүріп тұрса да, машақаты аз емес: уақыттан біресе озып кетеді, біресе қалып қойып, жұртты шатастырып бітеді. Кейбір мұғалімдер соның кесірінен сабаққа кешігіп қалып, мектеп басшыларынан сөз естіп, керісіп жатады.
— Мына сағат дұрыс емес, — деп, жұрт кінәні жаманатты сағатқа аударады.
Дәлдік өлшемі: Әбекеңнің қалта сағаты
Осындай керіс-талас туғанда, жұрт бедел көріп, қазы тұтып жүгінетіні — Әбекеңнің қалта сағаты.
«Әбеке, дәл уақыт қанша?»
— Әбеке, дәл уақыттың қанша болғанын айтып жіберіңізші? — дейді жұрт.
Әбекең үшін бұл аз әуре емес. Сонда да ол бәлсінбейді. Беліндегі қайыс белбеуін шешіп, былай алып қояды. Сосын қорбиған қалың ішігінің түймелерін ағытады. Ішіктің ішінен мақталы фуфайка шығады — оның да түймесін ағытады. Ең соңында сырт жейденің түймелерін шешіп, қолын омырауына сұғады да, көкшіл шүберектен тігілген кішкентай мойын қалтаны алып шығады.
Қалтаның аузы үшкіл қақпақшамен түймеленген. Оны ағытып, ақ шүберекке оралған сағатты шығарады. Енді шүберектің қатталған көп орамын біртіндеп жазады. Соның ең ақырында әрең дегенде сағаттың өзі көрінеді.
Бұл — қақпақты, шұбалған жыландай шынжыр бауы бар қалта сағат. Әбекең оны еппен ұстайды да, қақпағын ашпас бұрын әуелі құлағына апарып тыңдайды — аурудың жүрек соғысын тыңдаған дәрігер тәрізді. Содан соң ғана селт еткізіп қақпағын ашып қарайды.
— Он бірден отыз жеті минут кетті.
Уақытты айту — Әбекең үшін жауапкершілік.
Әбекең сағатын осылай қастерлейді. Оны күн сайын бұрайтын белгілі уақыты бар: бір күн де қаза жібермей, дәл өз мезетінде бұрап отырады. Және қалай болса солай емес — бір, екі, үш деп, тәптіштеп санап бұрайды.
Ал көшеде немесе басқа бір жүрдім-бардым жерде кездесіп, уақыт сұрай қалсаңыз, ол кінәлі адамдай қиналып: «Сағат қиында қалып еді ғой…» — дейді.
Жуырда мен Әбекеңді Алматыда, универмагтың алдында кездестірдім. Көріспегелі қанша жыл! Мыжырайған, көселеу сары шал болыпты. Бет-әлпеті мен көзінен-ақ бірден тани кеттім: баяғы сол қабат-қабат киініп, жеңінің ұшы қолынан озып жүретін әлжуаз Әбекең.
Ол да мені бірден таныды. Екеуіміз шұрқырасып жатырмыз. Сол сәтте-ақ есіме баяғы Әбекеңнің сағаты түсті: баяғы мектеп, баяғы мұғалімдер, жүрісінде береке жоқ қабырға сағат — бәрі көз алдымда сайрап қоя берді.
Қайта оралған сұрақ
Мұғалімдік қызметте жүрсіз бе деп сұрағанымда, биыл зейнетке шыққанын айтты.
— Әбеке, баяғыда сіздің бір қалта сағатыңыз болушы еді, сол бар ма? — дедім.
— Ұмытпаған екенсің ғой. Бар. Кәрі жолдас сағатым ғой, әлі ұстап жүрмін.
— Көрсетіңізші, Әбеке?
— Несін көресің, баяғы сол жаман сағат.
— Көрейін. Сол сағатыңызды бір көруге құштармын.
Әбекең жан-жағымыздан ағылған халыққа бір қарап алды да: — Сағат қиында қалып еді ғой… — деді.
Мен мырс етіп күліп жібердім. — Әбеке, сіз оны ішкі мойын қалтаңызға салып жүретін едіңіз ғой. Әлі де солай ма?
Әбекең басын шайқап, өзі де күлді: — Ә, сол ма! Оны да ұмытпаған екенсің ғой. Қарашы, бәрін ұмытпапсың…
Біраз сөйлесіп тұрып, қоштастық. Әбекең дүкенге кіруге бет алды, ал мен төмен жақтағы трамвайға қарай жүрдім. Артыма бұрылып қарасам, ол шұбырған жұртпен қабаттасып, үлкен есіктен еніп барады екен.
Көз алдымдағы елес
Мен оның қабат-қабат киімінің ең ішінде, аузы түймеленген мойын қалтада, ақ шүберекке оралған, қақпақты қалта сағаты бірге кетіп бара жатқанын көз алдыма елестеттім.