Қазақша рефераттар

Сүт бездері

Жыныс жүйесі: эмбрионалдық даму жолы және шығу тегі

Жыныс жүйесі — ағзада репродуктивті қызмет атқаратын мүшелердің жиынтығы. Жүйенің құрамына жыныс жасушаларын түзетін және гормондар бөлетін жыныс бездері (гонадалар), сондай-ақ қосымша мүшелер кіреді.

Аталық жыныс жүйесіне

  • ен (аталық жыныс безі);
  • ұрық (тұқым) жүретін жолдар;
  • ұрық көпіршіктері;
  • қуық асты безі (простата) және т.б.

Аналық жыныс жүйесіне

  • аналық без;
  • жатыр түтіктері;
  • жатыр;
  • қынап және сыртқы жыныс мүшелері.

Әйел адамдарда сүт бездері жыныс жүйесімен тығыз функционалдық байланыста болады.

Жыныс жүйесінің жалпы дамуы

Жыныс жүйесінің дамуы зәр шығару жүйесінің дамуымен тығыз байланысты. Алғашқы жыныс жасушалары — гонобласттар — ұрықтың 3-аптасында сарыуыз қапшығының қабырғасында пайда болады. Кейін олар ішектің соңғы бөлімінің қабырғасындағы қан тамырлары арқылы қанмен жыныс бездерінің бастамасына көшіп, сол жерде орнығады.

Жыныс бездерінің бастамасында алдымен тіректік жасушалар дамиды: аналық безде — фолликулярлы жасушалар, аталық безде — сустентоциттер. Бұл жасушалар жыныс жасушаларының пісіп-жетілуін қамтамасыз етеді. Ал интерстициальді (эндокринді) жасушалар гормональды қызмет атқарады және мезенхимадан дамиды.

Индифферентті жыныс бездерінің жіктелуі адам ұрығында эмбриогенездің 6-аптасынан басталады.

Аталық жыныс жүйесі

Ен (аталық жыныс безі): қызметі және дамуы

Ен — аталық жыныс жасушаларын түзуге және тестостерон синтездеуге қатысатын мүше. Біріншілік бүйректің үстіңгі бетінен алдымен еннің дәнекер тінді қабығы — ақ қабық қалыптасады. Осы құрылымнан ұрық түтікшелері дамып, біртіндеп еннің торын түзеді.

Ұрық түтікшелеріндегі жасушалардың бір бөлігі гонациттер ретінде көбейеді, ал қалған бөлігі эпителиальді тіректік жасушалар ретінде сақталады. Еннің эндокриндік қызметі ерте басталады: эмбриогенездің 8–10 аптасында тестостерон синтезі байқалады, ал белокты андрогендер одан да ертерек түзіле бастайды.

Ұрық шығару жолдары

Ұрық шығару жолдары еннің ұрық түтікшелері мен ен қосалқысынан басталып, сперматозоидтар мен сұйықтықтың несеп шығару түтікшесіне қарай жылжуын қамтамасыз етеді. Жол тізбегі: еннің тік түтікшелері → ен торы → 12–15 иректелген алып шығатын түтікшелер → ен қосалқысы → ұрық шығаратын өзек → несеп шығару түтікшесімен қосылу.

Қабықтары

  • кілегейлі қабық;
  • бұлшық етті қабық;
  • адвентициальді (сыртқы) қабық.

Эпителий ерекшеліктері

  • еннің тік түтікшелерінде — призма тәрізді;
  • ен торында — куб немесе жалпақ;
  • алып шығатын түтікшелерде — кірпікшелі және безді жасушалар кезектеседі;
  • ен қосалқысында — екі қатарлы эпителий (биік призмалы және қыстырма жасушалар).

Ен қосалқысы сперма жиналатын резервуар қызметін атқарады. Оның эпителийі сперманы сұйылтатын сұйықтық бөліп, сперматозоидтарды қаптайтын гликокаликс қабатының түзілуіне қатысады. Бұлшық етті қабықтың жиырылуы сперматозоидтардың ұрық жолымен алға жылжуын қамтамасыз етеді.

Аталық жыныс жүйесінің қосымша бездері

Аталық жыныс жүйесінің қосымша бездеріне ұрық көпіршіктері, қуық асты безі (простата) және бульбоуретральді бездер жатады.

Ұрық көпіршіктері

Ұрық шығаратын түтікшенің дистальді бөлігінің қалыңдап өсуінен дамиды. Бұл жұп секреторлы мүше сперманы сұйылтатын әлсіз сілтілі реакциялы, фруктозаға бай шырышты секрет бөледі.

  • кілегейлі қабықта — шырышты экзокриноциттерден тұратын альвеоларлы бездер;
  • бұлшық етті қабық — жақсы дамыған, екі қабатты;
  • адвентиция — эластин талшықтары бар тығыз дәнекер тін.

Бульбоуретральді бездер

Құрылысы жағынан альвеоларлы-түтікшелі. Секреторлы өзектері несеп шығару түтігінің жоғарғы бөлігіне ашылады. Өзекті қаптайтын эпителий куб немесе призма тәрізді, цитоплазмада шырышты көпіршіктер көп болады.

Без бөліктері арасында борпылдақ талшықты дәнекер тінді перделер және миоциттер шоғырлары көрінеді.

Қуық асты безі (простата)

Несеп шығару каналының жоғарғы бөлігін қамтитын бұлшық етті-безді мүше. Құрамында көптеген без өзектері болады. Эмбриогенездің 11–12 аптасында дами бастайды.

Аналық жыныс жүйесі

Аналық жыныс жүйесіне аналық бездер және қосымша жыныс мүшелері (жатыр түтігі, жатыр, қынап, сыртқы жыныс мүшелері) жатады.

Аналық без: қызметі және эмбрионалдық дамуы

Аналық без — жұп мүше. Ол аналық жыныс жасушаларын қалыптастырып қана қоймай, эндокриндік қызмет те атқарады (жыныс гормондарын синтездейді).

Эмбриогенездің 7–8 апталарының соңына қарай бездің бастамасы айқындалады. Без мезенхимасының көзі алғашқы бүйрек денесіне қатысты құрылымдармен байланысты. Ұрықтың 6-аптасының басында мезонефростан бөлінуі және аналық бездің тамырлы аяқшасының қалыптасуы басталады. 6–8 апталық ұрықта қыртысты зат байқалып, боз заты кейінірек дамиды.

Овогонийлер қоры және жетілу динамикасы

Эмбриогенездің 3–4 айында овогонийлердің жылдам көбеюі нәтижесінде жыныс жасушаларының саны күрт өседі. Нәрестелік дамудың 3-айынан кейін овогонийлердің едәуір бөлігі мейоздың ұзаққа созылатын фазасына еніп, біріншілік овоциттерге айналады.

Туу сәтіне қарай овогонийлер саны азаяды, ал өсу кезеңіне өткен біріншілік овоциттер саны артады. Жаңа туған қыз баланың аналық безінде шамамен 300–400 мың жыныс жасушасы болады (біріншілік овоциттер).

Аналық бездердің айқын эндокриндік белсенділігі жыныстық жетілу кезінде күшейеді. Гипофиздің алдыңғы бөлігінен бөлінетін фолликулды ынталандырушы гормон (ФСГ) фолликулдардың өсуін жеделдетеді.

Жатыр түтіктері

Жатыр түтіктері (ұрық жолдары) — құрсақ қуысы мен жатырды байланыстыратын жұп мүшелер. Парамезонефральді өзектердің үстіңгі бөлігінен дамиды.

Жатыр және қынап

Жатыр — ұрықтың құрсақ ішінде дамуын қамтамасыз ететін бұлшық етті мүше. Жатыр мен қынап сол және оң парамезонефральді өзектердің дистальді бөліктері қосылған аймақта дамиды. Ұрықтың 4-айына қарай тоғысу аяқталып, жатыр алмұрт тәрізді пішінге ауысады.

Сүт бездері

Сүт бездерін тері құрамындағы тер бездерінің өзгерген түрі деп қарастыруға болады. Алайда қызметіне байланысты олар аналық репродуктивтік жүйемен тікелей байланысты: нәресте туғаннан кейін плацентарлы қоректену тоқтап, негізгі қорек көзі ана сүті болады.

Ұрықтық дамудың 6–7 аптасында кеуде аймағы эпидермисінде сүт сызығы пайда болады. Кейін ол мезенхимаға қарай батып, эпителиальді тізбектер түзеді; олардың дистальді бөліктері тармақталып, сүт бездерінің алғашқы бастамасын қалыптастырады. Қыз балаларда бұл бастама жыныстық жетілуге дейін салыстырмалы тыныш күйде сақталып, жүктілік пен лактация кезінде белсенді өседі.

Генеративті қызмет: овогенез, овуляция және сары дене

Овогенез

Овогенез сперматогенезден бірқатар ерекшеліктерімен ажыратылады және негізінен үш сатыға бөлінеді:

  1. Көбею кезеңі: овогонийлердің көбеюі құрсақішілік даму кезінде басталады.
  2. Өсу кезеңі: туғаннан кейін аналық безде жалғасады; алғашқы фолликулдардың біріншілік овоциттерге байланысты өзгерістері жүреді.
  3. Пісіп-жетілу кезеңі: екіншілік овоциттердің пайда болуымен және овуляциямен аяқталады. Бұл кезең екі аптаға созылып, бөлінулер бірінен кейін бірі үзіліссіз жалғасады, нәтижесінде хромосома жиынтығы гаплоидты деңгейге дейін азаяды.

Овогенезде сперматогенездегідей қалыптасу сатысы аналық безде жеке кезең ретінде болмайды.

Овуляция

Овуляция — фолликулдың жарылып, екіншілік овоциттің құрсақ қуысына шығуы. Бұл үдеріс лютеин гормонының әсерінен жүреді және оның гипофизден бөлінуі осы кезде күшейеді.

  • аналық безде гиперемия күшейеді;
  • гемато-фолликулярлық бөгеттің өткізгіштігі артады;
  • фолликул көлемі және ішкі қысым тез өседі, қабырғасы жұқарады;
  • нерв ұштарында катехоламиндер жиналып, бөлінуі артады.

Фолликулярлық эпителиймен қоршалған екіншілік овоцит босап шығып, жатыр түтігіне өтеді. Жатыр түтігінде екінші бөліну тез аяқталып, ұрықтануға дайын жетілген жұмыртқа жасушасы қалыптасады.

Сары дене (corpus luteum)

Овуляцияны туындатқан лютеин гормонының әсерінен жарылған фолликул қабырғасының қабықтары аналық бездің ішінде қалып, өзгеріске ұшырайды. Нәтижесінде уақытша эндокринді құрылым — сары дене түзіледі.

Сары денеге қан тамырлары енеді, кейде қан құйылу байқалады. Ортасындағы дәнекер тін өсіп, ұйыған қанның орнын басады. Дамуын шартты түрде төрт сатыға бөлуге болады:

  1. Пролиферация және васкуляризация: жасушалар көбейіп, капиллярлар түзіледі.
  2. Метаморфоз: жасушалар өсіп, липохромдары бар сары пигмент жиналады; осы кезден бастап гормон бөле бастайды.
  3. Толысу: негізгі гормоны — прогестерон. Егер ұрықтану болмаса, бұл кезең әдетте 12–14 күнге созылады.
  4. Инволюция: қызметі аяқталған соң сары дене кері дамып, оның орнында дәнекер тінді ақ дене (ақ зат) қалады.

Жүктілік кезінде сары дене ұзақ сақталып, жүктіліктің сары денесі деп аталады. Менструальді циклдің сары денесімен айырмашылығы — сақталу ұзақтығы мен мөлшерінде.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. «Цитология, эмбриология және гистология» — Ж.О. Аяпова.
  2. «Гистология» — Ю.И. Афанасьев, Н.А. Юрин.
  3. «Эмбриология негіздері» — Т.Ж. Үмбетов, Т.Ж. Бримов.